Integrallar jadvali. Integrallashning eng sodda qoidalari
Jadval: ∫ xᵖ dx = xᵖ⁺¹/(p + 1) + C (p ≠ −1); ∫ dx/x = ln|x| + C; ∫ eˣ dx = eˣ + C; ∫ aˣ dx = aˣ/ln a + C; ∫ sin x dx = −cos x + C; ∫ cos x dx = sin x + C; ∫ dx/cos²x = tg x + C; ∫ dx/sin²x = −ctg x + C. Chiziqli argument: agar ∫ f(x) dx = F(x) + C bo‘lsa, ∫ f(kx + b) dx = (1/k)F(kx + b) + C (k ≠ 0); masalan, ∫ cos(kx + b) dx = (1/k) sin(kx + b) + C. Qoidalar: ∫ a·f dx = a ∫ f dx; ∫ (f ± g) dx = ∫ f dx ± ∫ g dx. Ko‘paytmaning integrali integrallar ko‘paytmasiga teng emas. Murakkab ko‘rinishdagi integrallarda o‘zgaruvchi almashtiriladi: masalan, u = x² + 5 desak du = 2x dx. Kerak bo‘lsa, trigonometrik ayniyatlar (cos²x = (1 + cos 2x)/2 va boshqalar) bilan integral ostidagi funksiya soddalashtiriladi. Har doim javobni differensiallab tekshiring.
| f(x) | ∫ f(x) dx |
|---|---|
| xᵖ (p ≠ −1) | xᵖ⁺¹/(p + 1) + C |
| 1/x | ln|x| + C |
| eˣ | eˣ + C |
| aˣ | aˣ/ln a + C |
| sin x | −cos x + C |
| cos x | sin x + C |
| 1/cos²x | tg x + C |
| 1/sin²x | −ctg x + C |
Bu darsda jadval va qoidalarni qo‘llash o‘rgatiladi; hayotdagi eng foydali ko‘nikmasi esa javobni teskari amal bilan tekshirish. Siz 7 × 13 = 91 ni 91 : 7 = 13 bilan tekshirasiz. Integralni ham differensiallab tekshirasiz: ∫ x⁴ dx uchun x⁵ deb yozsangiz, hosilasi 5x⁴ chiqadi; to‘g‘ri javob x⁵/5 + C.
Injenerlar kompyuter hisoblash natijasini mustaqil tekshiradi, dasturchilar kodning to‘g‘riligini test bilan sinaydi, buxgalterlar hisobotni teskari hisob bilan solishtiradi.
O‘zingiz tanlagan ikki sonni, masalan 17 × 6 ni ko‘paytirib, bo‘lish bilan tekshiring. Keyin ∫ 4 dx = 4x + C deb yozing va 4x ning hosilasini olib tekshiring.
«Integral — hosilaning ko‘zgusi»: juftliklar hosilalar jadvalidan 6 ta qatorni integrallar jadvaliga «aylantirib» yozadi. So‘ng o‘zlari tuzgan 3 ta integralni boshqa juftlikka beradi; ular javobni differensiallab tekshiradi.