Masalalar yechish (hosila tatbiqlari)
Aralash masalada avval nima so‘ralayotganini hosilaning ma’nosiga tarjima qiling: «o‘sish» — f′ > 0, «ekstremum» — f′ = 0 va ishora almashishi, «urinma» — f′(x₀) burchak koeffitsiyenti, «tezlik» — s′, «tezlanish» — s″ yoki v′. Keyin bitta funksiyadan ko‘p ma’lumot olish mumkin: f′ ni ko‘paytuvchilarga ajratib, uning ishorasini oraliqlar usuli bilan o‘rganing; bu o‘sish-kamayish oraliqlari, ekstremumlar va kesmadagi eng katta/kichik qiymat uchun yetarli. Har bir natijani tekshiring: lokal maksimum qiymati yaqin nuqtalardagi qiymatlardan katta bo‘lishi, urinmaning burchak koeffitsiyenti grafik ko‘tarilishiga mos kelishi kerak. Javobda birlik va masala tilidan foydalaning. Kesmadagi eng katta qiymat kesma uchida bo‘lishi mumkin, hatto u yerda hosila nolga teng bo‘lmasa ham.
| Talab | Hosila tilida |
|---|---|
| o‘sadi | f′ > 0 |
| ekstremum | f′ = 0, ishora almashadi |
| urinma | burchak koeffitsiyenti f′(x₀) |
| tezlik | s′ |
| tezlanish | s″ yoki v′ |
Jismoniy tarbiya darsida yugurishdan keyin yurak urishi grafigi chizildi. Murabbiy «hali ko‘tarilyapti», «eng yuqori nuqtaga yetdi», «tez tinchlanyapti» deydi. Bular hosila tilida f′ > 0, ishora o‘zgargan f′ = 0 va f′ < 0 degani; grafikni so‘z bilan hosila orqali o‘qish shu darsning asosiy ko‘nikmasi.
Sport shifokorlari yuklama va tiklanish grafiklarini tahlil qiladi, ob-havo mutaxassislari harorat yoki bosim qachon o‘sishdan pasayishga o‘tganini aniqlaydi, moliyaviy tahlilchilar o‘sish va pasayish davrlarini ajratadi.
Darslik yoki gazetadan biror grafik tanlang va uch jumla yozing: u qayerda o‘syapti (f′ > 0), qayerda pasayyapti (f′ < 0) va qayerda ishorasi o‘zgaradi (f′ = 0).
«Hosila xaritasi»: har bir guruh doskada bir markaziy funksiya (masalan, x³ − 12x) yozadi va uning atrofida hosila bilan topiladigan hamma narsani «xarita» sifatida chizadi: o‘sish, ekstremumlar, urinma, tezlik, eng katta qiymat. Guruhlar xaritalarini almashtirib, xatolarini qidiradi.