Taqribiy hisoblashlar
x₀ nuqta yaqinida funksiya grafigini urinma bilan almashtirish mumkin, shuning uchun kichik Δx da f(x₀ + Δx) ≈ f(x₀) + f′(x₀) · Δx. Bu formulani qo‘llash uchun f(x₀) va f′(x₀) oson hisoblanadigan x₀ ni tanlash kerak (to‘la kvadrat, to‘la kub, 0, 1, 30°, 45° kabi), Δx esa kichik bo‘lishi lozim: Δx qancha kichik bo‘lsa, taqribiy qiymat shuncha aniq. x₀ = 0 da: sin x ≈ x, tg x ≈ x (x radianlarda), eˣ ≈ 1 + x, ln(1 + x) ≈ x, (1 + x)ᵐ ≈ 1 + mx, √(1 + x) ≈ 1 + x/2. Burchaklarni radianga o‘tkazishni unutmang: 1° = π/180 ≈ 0,01745 rad. Natija taqribiy ekanini ≈ belgisi bilan yozing; kalkulator yo‘q bo‘lganda ham bu usul qiymatni bir necha o‘nli xona aniqligida beradi.
Qishloq aholisi yiliga 2 % ga ko‘paymoqda. 5 yildan keyin taxminan 1 + 5·0,02 = 1,10 marta, ya’ni 10 % ga ortadi; aniq hisob 1,02⁵ ≈ 1,104 beradi. Kalkulyatorsiz ham 0,4 % aniqlikda javob olinadi, chunki kichik o‘zgarish uchun egri chiziqni urinma bilan almashtirish mumkin.
Muhandislar o‘lchov xatosi natijaga qanchalik ta’sir qilishini tez baholaydi, fiziklar kichik burchaklarda sin x ni x bilan almashtiradi, kalkulyator va dastur yaratuvchilari qiymatlarni yaqinlashtirib hisoblaydi.
Qog‘ozda 1,03³ ni (1 + 3·0,03) qisqa usul bilan toping, so‘ng 1,03 ni o‘ziga uch marta ko‘paytirib tekshiring. Ikkala javob orasidagi farq nechaga teng ekanini yozing.
«Kalkulatorsiz»: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh o‘qituvchi bergan 5 ta ifodani (masalan, √9,06; 0,98⁴⁰; sin 0,05) kichik orttirmalar formulasi bilan, ikkinchi guruh esa kalkulator bilan hisoblaydi. Natijalar solishtirilib, xatolik qaysi hollarda katta ekani muhokama qilinadi.