Statistik ma’lumotlar va ularning turli ko‘rinishlari
Tekshirilishi kerak bo‘lgan barcha obyektlar to‘plami bosh to‘plam, undan tasodifiy ajratilgan qismi tanlanma deyiladi; hammasini tekshirish qimmat yoki obyektni buzib qo‘yadigan bo‘lsa, tanlanma kuzatuvdan foydalanamiz. Tanlanmaning obyektlari soni uning hajmi n. Rang, rusum kabi sonli bo‘lmagan ma’lumotlar kvalitativ (sifat), son bilan o‘lchanadiganlari kvantitativ (miqdoriy) deyiladi. Kvantitativ ma’lumotlarni o‘sish tartibida yozsak, variatsion qator hosil bo‘ladi; undagi turli qiymatlar xᵢ — variantalar, ularning uchrash soni nᵢ — chastota, ωᵢ = nᵢ/n — nisbiy chastota, bunda n₁ + … + nₖ = n va nisbiy chastotalar yig‘indisi 1. Chastotalar jadvali (xᵢ; nᵢ) nuqtalarini siniq chiziq bilan tutashtirsak poligon hosil bo‘ladi. Qiymatlar ko‘p va kam takrorlansa, ularni teng uzunlikdagi oraliqlarga guruhlaymiz va asoslari oraliqlar, balandliklari chastotalar bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchaklardan gistogramma yasaymiz.
| xᵢ | nᵢ | wᵢ |
|---|---|---|
| 0 | 3 | 0,15 |
| 1 | 8 | 0,40 |
| 2 | 6 | 0,30 |
| 3 | 2 | 0,10 |
| 4 | 1 | 0,05 |
Maktab oshxonasining yangi menyusi yoqadimi, shuni bilish uchun 600 o‘quvchidan 30 tasi so‘raladi. Faqat sport to‘garagidagilardan so‘ralsa, tanlanma bir tomonlama bo‘ladi; ro‘yxatdan tasodifiy tanlanganlardan 21 nafari «yoqadi» desa, nisbiy chastota 21/30 = 0,7, ya’ni 70 %. Tasodifiy tanlama butun to‘plamni yaxshiroq aks ettiradi.
Jamoatchilik fikrini o‘rganuvchilar tanlanma bo‘yicha xulosa chiqaradi, sifat nazoratchilari mahsulotning bir qismini sinab butun partiyani baholaydi, tibbiyot tadqiqotchilari bemorlar guruhini tanlab yangi davoni sinaydi.
Biror savol tanlang (masalan, sinfdoshlar nechta tilda gaplashadi), 10 kishidan so‘rab javoblarni sanang va nisbiy chastotalarni yozing. Faqat do‘stlaringizdan so‘rash butun sinf haqida to‘g‘ri tasavvur beradimi, o‘ylab ko‘ring.
«Sinfda so‘rov»: sinfdoshlaringizdan har biri bir kunda necha soat uxlashini so‘rang (kamida 20 kishi), javoblarni 1 soatlik oraliqlarga guruhlab chastotalar jadvalini tuzing va gistogramma chizing. Qaysi oraliq eng ko‘p uchradi? Natijani boshqa sinf bilan solishtiring.