Shar va uning elementlari
Fazoning berilgan nuqtadan R dan ortiq bo‘lmagan masofadagi nuqtalaridan iborat jism shar, uning chegarasi sfera deyiladi; berilgan nuqta — markaz, R — radius. Markazi (a; b; c) bo‘lgan sfera tenglamasi (x − a)² + (y − b)² + (z − c)² = R², shar uchun esa ≤ R². Sharni markazdan d masofadagi tekislik bilan kessak: d > R bo‘lsa umumiy nuqta yo‘q, d = R bo‘lsa tekislik sharga urinadi, d < R bo‘lsa kesim — radiusi r = √(R² − d²) bo‘lgan doira; markazdan o‘tuvchi tekislik eng katta kesim — katta doira — beradi. Urinma tekislik urinish nuqtasiga o‘tkazilgan radiusga perpendikular; tashqi nuqtadan sharga o‘tkazilgan urinma uzunligi t = √(m² − R²), bu yerda m — nuqtadan markazgacha masofa. Ko‘pyoq sharga ichki chizilgan bo‘lsa, uning barcha uchlari sferada yotadi (masalan, qirrasi a bo‘lgan kub uchun R = a√3/2); barcha yoqlari sharga urinsa, shar ko‘pyoqqa ichki chizilgan (kubda r = a/2).
Yerni shar deb olsak, kengligi 60° bo‘lgan parallel ekvatordan ikki marta qisqa: ekvator uzunligi taxminan 40 000 km, 60° parallelniki taxminan 20 000 km. Sababi, parallel — sharning tekislik bilan kesimi va uning radiusi √(R² − d²) = R/2. Shuning uchun xaritadagi masofalar kenglikka qarab turlicha cho‘ziladi.
Navigatsiya mutaxassislari va uchuvchilar sharda eng qisqa yo‘lni hisoblaydi, geograflar xaritalarni sharga moslab chizadi, gumbaz va sharsimon inshootlar loyihachilari kesimlarni tahlil qiladi.
Maktabdagi globusda ipni ekvator bo‘ylab va 60° shimoliy kenglik bo‘ylab tortib uzunliklarini solishtiring: ikkinchisi taxminan ikki marta qisqa bo‘lishi kerak.
«Apelsin kesimlari»: kattalar yordamida apelsinni (yoki kartoshkani sharga yaqin) parallel tekisliklar bo‘yicha kesing. Katta kesim radiusi R, boshqa kesimlar radiuslari r va ularning markazdan masofalari d ni o‘lchab, r² + d² = R² munosabatini tekshiring.