ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Shar va sfera

Darslar 41 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
41

Shar va uning elementlari

Darslik, 2-qism: 146–154-betlar
MaqsadShar va sferaning elementlari, tenglamasi, tekislik bilan kesimi, urinma tekislik va unga ichki yoki tashqi chizilgan jismlarni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
sfera · sphereshar · ballkatta doira · great circleurinma tekislik · tangent plane
Tushuntirish

Fazoning berilgan nuqtadan R dan ortiq bo‘lmagan masofadagi nuqtalaridan iborat jism shar, uning chegarasi sfera deyiladi; berilgan nuqta — markaz, R — radius. Markazi (a; b; c) bo‘lgan sfera tenglamasi (x − a)² + (y − b)² + (z − c)² = R², shar uchun esa ≤ R². Sharni markazdan d masofadagi tekislik bilan kessak: d > R bo‘lsa umumiy nuqta yo‘q, d = R bo‘lsa tekislik sharga urinadi, d < R bo‘lsa kesim — radiusi r = √(R² − d²) bo‘lgan doira; markazdan o‘tuvchi tekislik eng katta kesim — katta doira — beradi. Urinma tekislik urinish nuqtasiga o‘tkazilgan radiusga perpendikular; tashqi nuqtadan sharga o‘tkazilgan urinma uzunligi t = √(m² − R²), bu yerda m — nuqtadan markazgacha masofa. Ko‘pyoq sharga ichki chizilgan bo‘lsa, uning barcha uchlari sferada yotadi (masalan, qirrasi a bo‘lgan kub uchun R = a√3/2); barcha yoqlari sharga urinsa, shar ko‘pyoqqa ichki chizilgan (kubda r = a/2).

RO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yerni shar deb olsak, kengligi 60° bo‘lgan parallel ekvatordan ikki marta qisqa: ekvator uzunligi taxminan 40 000 km, 60° parallelniki taxminan 20 000 km. Sababi, parallel — sharning tekislik bilan kesimi va uning radiusi √(R² − d²) = R/2. Shuning uchun xaritadagi masofalar kenglikka qarab turlicha cho‘ziladi.

Kim ishlatadi

Navigatsiya mutaxassislari va uchuvchilar sharda eng qisqa yo‘lni hisoblaydi, geograflar xaritalarni sharga moslab chizadi, gumbaz va sharsimon inshootlar loyihachilari kesimlarni tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabdagi globusda ipni ekvator bo‘ylab va 60° shimoliy kenglik bo‘ylab tortib uzunliklarini solishtiring: ikkinchisi taxminan ikki marta qisqa bo‘lishi kerak.

Namunalar
R = 5d = 3r = 4O
Markazi (1; −2; 3), R = 4 bo‘lgan sfera: (x − 1)² + (y + 2)² + (z − 3)² = 16. (1; 2; 3) nuqta unga tegishli: 0 + 16 + 0 = 16. R = 5 bo‘lgan sharni markazdan d = 3 masofadagi tekislik kesadi: r = √(25 − 9) = 4, kesim yuzi 16π.
5t = 1213OTM
Qirrasi 6 bo‘lgan kub: ichki chizilgan shar r = 3; tashqi chizilgan shar R = diagonal/2 = 6√3/2 = 3√3. Sfera radiusi 5; tashqi M nuqta markazdan 13 masofada: urinma uzunligi t = √(169 − 25) = 12.
Sinfda faoliyat

«Apelsin kesimlari»: kattalar yordamida apelsinni (yoki kartoshkani sharga yaqin) parallel tekisliklar bo‘yicha kesing. Katta kesim radiusi R, boshqa kesimlar radiuslari r va ularning markazdan masofalari d ni o‘lchab, r² + d² = R² munosabatini tekshiring.

Mashq
1
(x + 2)² + (y − 1)² + z² = 49 sferaning markazi va radiusini toping.
2
Radiusi 25 bo‘lgan shar markazdan 7 masofadagi tekislik bilan kesildi. Kesim yuzini toping.
3
Markazdan 15 masofadagi tashqi nuqtadan radiusi 9 bo‘lgan sferaga urinma o‘tkazildi. Urinma uzunligi?
4
Nima uchun sharning tekislik bilan kesimi doiradan iborat bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXotira daftari bobo-buvilar uchunHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →