ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Shar bo‘laklari hajmi va sfera sirti

Darslar 42–43 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
42

Shar va uning bo‘laklari hajmi

Darslik, 2-qism: 155–164-betlar
MaqsadSharning hajmi formulasini, shar halqasi, segmenti, sektori va kamari hajmlarini topishni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
Kavalyeri prinsipi · Cavalieri’s principleshar segmenti · spherical segmentshar sektori · spherical sectorshar halqasi · spherical shell
Tushuntirish

Kavalyeri prinsipi: ikki jismni bitta tekislikka parallel tekisliklar bilan kesganda har doim teng yuzali kesimlar chiqsa, jismlar hajmi teng. Radiusi R bo‘lgan yarimshar va asosining radiusi R, balandligi R bo‘lgan silindrdan konus o‘yib olingan jism bu prinsipga ko‘ra teng: x balandlikda kesimlar yuzlari π(R² − x²). Shuning uchun yarimshar hajmi πR³ − ⅓πR³ = ⅔πR³ va sharning hajmi V = (4/3)πR³; ya’ni shar unga tashqi chizilgan silindr hajmining ⅔ qismi (Arximed). Radiuslari R va r (r < R) bo‘lgan konsentrik sharlar orasidagi shar halqasining hajmi (4/3)π(R³ − r³). Balandligi h bo‘lgan shar segmentining hajmi V = πh²(3R − h)/3; shar sektori (segment va konus birgalikda) uchun V = ⅔πR²h; ikki parallel tekislik orasidagi shar kamari uchun, asos radiuslari r₁, r₂ va balandligi h bo‘lsa, V = (πh/6)(3r₁² + 3r₂² + h²). O‘xshash sharlar hajmlari radiuslar kubi kabi nisbatda.

ƒFormula
V = 4/3 · πR³
Shar hajmi unga tashqi chizilgan silindr hajmining ⅔ qismiga teng (Arximed).
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yarim shar shaklidagi idishning ichki radiusi 15 sm. To‘la hajmi ⅔π · 15³ ≈ 7,07 l. Chuqurlikning yarmigacha (7,5 sm) to‘ldirsak, segment hajmi πh²(3R − h)/3 ≈ 2,2 l, ya’ni to‘la hajmning atigi 5/16 qismi. Chuqurlik yarimga kamaysa ham hajm yarim bo‘lib qolmaydi.

Kim ishlatadi

Sferik sisterna muhandislari suyuqlik sathidan hajmni topadigan jadval tuzadi, laboratoriya kolbalarini o‘lchamlaydigan mutaxassislar belgilarni hajmga moslaydi, geologlar gumbaz shaklidagi jinslar hajmini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarga yarim doira (idish kesimi) chizing va chuqurlikning yarmini belgilab, bo‘yang. Bo‘yalgan qism yarim yuzdan ko‘pmi yoki kammi, deb taxmin qiling va nima uchun shunday deb o‘ylashingizni yozing.

Namunalar
R = 6 bo‘lgan shar: V = (4/3)π · 216 = 288π. Hajmi 36π bo‘lgan shar: (4/3)R³ = 36, R³ = 27, R = 3. Tashqi radiusi 5, ichki radiusi 3 bo‘lgan shar halqasi: V = (4/3)π(125 − 27) = 392π/3.
R = 9h = 3O
Segment: R = 9, h = 3: V = π · 9 · (27 − 3)/3 = 72π. Sektor: R = 6, h = 2: V = ⅔ π · 36 · 2 = 48π. Tekshiruv: yarimshar R = 3, h = 3 da segment hajmi π · 9 · 6/3 = 18π = ½ · 36π.
Sinfda faoliyat

«Arximed idishi»: kattalar nazoratida tennis to‘pi sig‘adigan silindrsimon idishni (balandligi — to‘pning diametriga teng) chetigacha suv bilan to‘ldiring, to‘pni ehtiyotlik bilan botiring va siqib chiqqan suvni o‘lchang. U idish hajmining taxminan ⅔ qismini tashkil qilishi kerak.

Mashq
1
R = 3 bo‘lgan shar hajmini toping.
2
Sharning radiusi 50 % ga oshirilsa, hajmi necha marta ortadi?
3
Tashqi radiusi 4, ichki radiusi 2 bo‘lgan shar halqasi hajmini toping.
4
Nima uchun shar unga tashqi chizilgan silindr hajmining ⅔ qismini tashkil qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →