Shar va uning bo‘laklari hajmi
Kavalyeri prinsipi: ikki jismni bitta tekislikka parallel tekisliklar bilan kesganda har doim teng yuzali kesimlar chiqsa, jismlar hajmi teng. Radiusi R bo‘lgan yarimshar va asosining radiusi R, balandligi R bo‘lgan silindrdan konus o‘yib olingan jism bu prinsipga ko‘ra teng: x balandlikda kesimlar yuzlari π(R² − x²). Shuning uchun yarimshar hajmi πR³ − ⅓πR³ = ⅔πR³ va sharning hajmi V = (4/3)πR³; ya’ni shar unga tashqi chizilgan silindr hajmining ⅔ qismi (Arximed). Radiuslari R va r (r < R) bo‘lgan konsentrik sharlar orasidagi shar halqasining hajmi (4/3)π(R³ − r³). Balandligi h bo‘lgan shar segmentining hajmi V = πh²(3R − h)/3; shar sektori (segment va konus birgalikda) uchun V = ⅔πR²h; ikki parallel tekislik orasidagi shar kamari uchun, asos radiuslari r₁, r₂ va balandligi h bo‘lsa, V = (πh/6)(3r₁² + 3r₂² + h²). O‘xshash sharlar hajmlari radiuslar kubi kabi nisbatda.
Yarim shar shaklidagi idishning ichki radiusi 15 sm. To‘la hajmi ⅔π · 15³ ≈ 7,07 l. Chuqurlikning yarmigacha (7,5 sm) to‘ldirsak, segment hajmi πh²(3R − h)/3 ≈ 2,2 l, ya’ni to‘la hajmning atigi 5/16 qismi. Chuqurlik yarimga kamaysa ham hajm yarim bo‘lib qolmaydi.
Sferik sisterna muhandislari suyuqlik sathidan hajmni topadigan jadval tuzadi, laboratoriya kolbalarini o‘lchamlaydigan mutaxassislar belgilarni hajmga moslaydi, geologlar gumbaz shaklidagi jinslar hajmini baholaydi.
Daftarga yarim doira (idish kesimi) chizing va chuqurlikning yarmini belgilab, bo‘yang. Bo‘yalgan qism yarim yuzdan ko‘pmi yoki kammi, deb taxmin qiling va nima uchun shunday deb o‘ylashingizni yozing.
«Arximed idishi»: kattalar nazoratida tennis to‘pi sig‘adigan silindrsimon idishni (balandligi — to‘pning diametriga teng) chetigacha suv bilan to‘ldiring, to‘pni ehtiyotlik bilan botiring va siqib chiqqan suvni o‘lchang. U idish hajmining taxminan ⅔ qismini tashkil qilishi kerak.