ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Silindr va bobni takrorlash

Darslar 23–24 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
23

Silindrning sirti va hajmi

Darslik, 1-qism: 172–183-betlar
MaqsadSilindr elementlari, kesimlari, yon va to‘la sirti hamda hajmi formulalarini o‘rganish va masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
silindr · cylinderyasovchi · generator (element line)o‘q kesim · axial sectionyoyilma · net (unfolding)
Tushuntirish

To‘g‘ri doiraviy silindr to‘g‘ri to‘rtburchakni bir tomoni (o‘q) atrofida aylantirishdan hosil bo‘ladi: unga parallel tomon — yasovchi (uzunligi l = h balandlikka teng), qolgan ikki tomon esa r radiusli ikkita teng asosni (doiralarni) chizadi. Silindrni o‘qiga parallel tekislik bilan kesganda to‘g‘ri to‘rtburchak chiqadi; o‘q orqali o‘tuvchi kesim — o‘q kesim, uning tomonlari 2r va h. Yoyilmasi — tomonlari 2πr va h bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak va ikkita doira, shuning uchun Syon = 2πr · h, Sto‘la = 2πr · h + 2πr² = 2πr(h + r). Hajm V = Sasos · h = πr²h; bu formula silindrga ichki va tashqi chizilgan prizmalar hajmlari orasida limitga o‘tish bilan keltirib chiqariladi. Ichki chizilgan prizmaning asosi silindr asosiga ichki chizilgan ko‘pburchak, tashqi chizilganining asosi tashqi chizilgan. Suyuqlikka jism botirilganda ko‘tarilgan suv hajmi jism hajmiga teng: V = πr² · Δh.

rh
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Silindr shaklidagi idishning ichki diametri 7 sm, to‘ldirilgan balandligi 19,5 sm. Hajm π · 3,5² · 19,5 ≈ 750 sm³ = 0,75 l. Shu tarzda idish yorlig‘idagi sig‘im haqiqatga mos kelishini tekshirsa bo‘ladi, chunki 1 sm³ = 1 ml.

Kim ishlatadi

Quvur va sisterna loyihachilari oqib o‘tadigan suv hajmini hisoblaydi, ichimlik va oziq-ovqat ishlab chiqarishda idish o‘lchamini sig‘imga moslaydi, don omborlarining silosi sig‘imini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror stakan yoki bankaning ichki diametri va balandligini o‘lchab, hajmini millilitrda hisoblang. Natijani idishning yorlig‘idagi sig‘im bilan yoki ko‘zda chamalagan miqdoringiz bilan solishtiring.

Namunalar
49
r = 4, h = 9: Syon = 2π · 4 · 9 = 72π, Sto‘la = 2π · 4 · (9 + 4) = 104π, V = π · 16 · 9 = 144π. Silindrning o‘q kesimi diagonali 17, asos diametri 8 bo‘lsa, balandlik h = √(289 − 64) = 15, r = 4: V = π · 16 · 15 = 240π, Syon = 2π · 4 · 15 = 120π.
Radiusi 10 cm bo‘lgan silindrik idishga tosh botirilganda suv sathi 2 cm ko‘tarildi. Tosh hajmi V = π · 10² · 2 = 200π ≈ 628 cm³. Silindr o‘qiga parallel va undan d masofada o‘tgan kesim: r = 5, h = 6, d = 3 bo‘lsa, vatar 2√(25 − 9) = 8, kesim yuzi 8 · 6 = 48.
Sinfda faoliyat

«Suv sathi»: tiniq silindrik stakan (katta kishi nazoratida) va kichik tosh yoki metall detal oling. Stakan ichki radiusi va suv sathining ko‘tarilishini o‘lchab, V = πr²Δh formulasi bilan detal hajmini hisoblang. Natijani detalni o‘lchamlaridan hisoblangan hajm bilan solishtiring.

Mashq
1
r = 6, h = 10 bo‘lgan silindr hajmini toping.
2
Asosining aylana uzunligi 14π cm, balandligi 5 cm bo‘lgan silindrning yon sirtini toping.
3
Silindrning yasovchisi 9, o‘q kesimining perimetri 30. Asos radiusini toping.
4
Nima uchun silindr to‘la sirti 2πr(h + r) ga teng?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning bahorgi to‘garaklariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →