Silindrning sirti va hajmi
To‘g‘ri doiraviy silindr to‘g‘ri to‘rtburchakni bir tomoni (o‘q) atrofida aylantirishdan hosil bo‘ladi: unga parallel tomon — yasovchi (uzunligi l = h balandlikka teng), qolgan ikki tomon esa r radiusli ikkita teng asosni (doiralarni) chizadi. Silindrni o‘qiga parallel tekislik bilan kesganda to‘g‘ri to‘rtburchak chiqadi; o‘q orqali o‘tuvchi kesim — o‘q kesim, uning tomonlari 2r va h. Yoyilmasi — tomonlari 2πr va h bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak va ikkita doira, shuning uchun Syon = 2πr · h, Sto‘la = 2πr · h + 2πr² = 2πr(h + r). Hajm V = Sasos · h = πr²h; bu formula silindrga ichki va tashqi chizilgan prizmalar hajmlari orasida limitga o‘tish bilan keltirib chiqariladi. Ichki chizilgan prizmaning asosi silindr asosiga ichki chizilgan ko‘pburchak, tashqi chizilganining asosi tashqi chizilgan. Suyuqlikka jism botirilganda ko‘tarilgan suv hajmi jism hajmiga teng: V = πr² · Δh.
Silindr shaklidagi idishning ichki diametri 7 sm, to‘ldirilgan balandligi 19,5 sm. Hajm π · 3,5² · 19,5 ≈ 750 sm³ = 0,75 l. Shu tarzda idish yorlig‘idagi sig‘im haqiqatga mos kelishini tekshirsa bo‘ladi, chunki 1 sm³ = 1 ml.
Quvur va sisterna loyihachilari oqib o‘tadigan suv hajmini hisoblaydi, ichimlik va oziq-ovqat ishlab chiqarishda idish o‘lchamini sig‘imga moslaydi, don omborlarining silosi sig‘imini baholaydi.
Biror stakan yoki bankaning ichki diametri va balandligini o‘lchab, hajmini millilitrda hisoblang. Natijani idishning yorlig‘idagi sig‘im bilan yoki ko‘zda chamalagan miqdoringiz bilan solishtiring.
«Suv sathi»: tiniq silindrik stakan (katta kishi nazoratida) va kichik tosh yoki metall detal oling. Stakan ichki radiusi va suv sathining ko‘tarilishini o‘lchab, V = πr²Δh formulasi bilan detal hajmini hisoblang. Natijani detalni o‘lchamlaridan hisoblangan hajm bilan solishtiring.