ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Fazoda dekart koordinatalari

Darslar 16 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
16

Fazoda dekart koordinatalari sistemasi

Darslik, 1-qism: 113–121-betlar
MaqsadFazoda to‘g‘ri burchakli dekart koordinatalari sistemasini, nuqta koordinatalarini, ikki nuqta orasidagi masofa, kesma o‘rtasi va kesmani berilgan nisbatda bo‘luvchi nuqta koordinatalari formulalarini hamda sfera va shar tenglamalarini o‘rganish.
Yangi so‘zlar
koordinata tekisliklari · coordinate planesapplikata · z-coordinate (applicate)oktant · octantsfera tenglamasi · equation of a sphere
Tushuntirish

Fazoda O nuqtada kesishuvchi uchta o‘zaro perpendikular Ox, Oy, Oz o‘qlari olinadi; ular Oxy, Oyz, Oxz koordinata tekisliklarini aniqlaydi va fazoni 8 ta oktantga bo‘ladi. Har bir A nuqta uch son — abssissa x, ordinata y va applikata z bilan beriladi: A(x; y; z). Oz o‘qidagi nuqtalar (0; 0; c) ko‘rinishda, Oxy tekislikdagilar (x; y; 0) ko‘rinishda bo‘ladi. A(x₁; y₁; z₁) va B(x₂; y₂; z₂) orasidagi masofa AB = √((x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)² + (z₂ − z₁)²) (Pifagor teoremasining ikki marta qo‘llanishi). AB kesma o‘rtasi ((x₁ + x₂)/2; (y₁ + y₂)/2; (z₁ + z₂)/2) nuqtadir; kesmani AP : PB = λ nisbatda bo‘luvchi P nuqtaning koordinatalari (x₁ + λx₂)/(1 + λ), (y₁ + λy₂)/(1 + λ), (z₁ + λz₂)/(1 + λ). Markazi (a; b; c) nuqtada, radiusi R bo‘lgan sfera tenglamasi (x − a)² + (y − b)² + (z − c)² = R², shar esa (x − a)² + (y − b)² + (z − c)² ≤ R² tengsizlik bilan beriladi. A(x; y; z) nuqtadan Oxy tekislikkacha masofa |z|, Ox o‘qigacha √(y² + z²).

xyzOA
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Omborxonaning o‘lchamlari 9 m × 6 m × 2 m. Burchakni koordinata boshi desak, qarama-qarshi burchak (9, 6, 2) nuqtada bo‘ladi va uzoqlik √(81 + 36 + 4) = 11 m. Demak, burchakdan burchakka qo‘yilgan eng uzun to‘g‘ri tayoq 11 m bo‘ladi; 12 m li tayoq xonaga sig‘maydi.

Kim ishlatadi

O‘yin dasturchilari uch o‘lchovli dunyoda ob’ektlar orasidagi masofani hisoblaydi, quruvchilar va me’morlar xona hajmida uzun buyum sig‘ishini tekshiradi, dron boshqaruvchilari balandlik va masofani bir vaqtda hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘zingiz tushgan eng katta shkaf yoki qutini tanlang, uzunligi, eni va balandligini taxminan o‘lchab, ichida joylashadigan eng uzun to‘g‘ri chiziqni hisoblang.

Namunalar
ƒFormula
AB = √((x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)² + (z₂ − z₁)²)
Ikki nuqta orasidagi masofa.
A(1; −2; 3) va B(4; 2; 15): AB = √(3² + 4² + 12²) = √(9 + 16 + 144) = √169 = 13. Kesma o‘rtasi M((1 + 4)/2; (−2 + 2)/2; (3 + 15)/2) = (2,5; 0; 9). AP : PB = 1 : 2 (λ = 1/2) bo‘lgan P nuqta: x = (1 + 2)/(1,5) = 2, y = (−2 + 1)/1,5 = −2/3, z = (3 + 7,5)/1,5 = 7.
ƒFormula
(x − a)² + (y − b)² + (z − c)² = R²
Markazi (a, b, c), radiusi R bo‘lgan sfera.
Markazi (2; −1; 0), radiusi 4 bo‘lgan sfera: (x − 2)² + (y + 1)² + z² = 16. (2; −1; 4) nuqta sferada yotadi: 0 + 0 + 16 = 16. (3; 1; 1) nuqta uchun 1 + 4 + 1 = 6 < 16, demak, u sharning ichida.
Sinfda faoliyat

«Xona koordinatalari»: sinf xonasining bir burchagini koordinata boshi, devor va polning kesishgan uch chizig‘ini o‘qlar deb oling. Rulet (kattalar yordamida) bilan stol, chiroq va eshik tutqichi koordinatalarini metrda o‘lchang, ikki ob’ekt orasidagi masofani formula bilan hisoblab, rulet bilan o‘lchangan masofaga solishtiring.

Mashq
1
(0; 0; 0) va (2; 3; 6) nuqtalar orasidagi masofani toping.
2
A(−4; 2; 6) va B(2; 8; −2) kesma o‘rtasining koordinatalarini toping.
3
Markazi (1; 0; −3), radiusi 2 bo‘lgan sfera tenglamasini yozing.
4
Nima uchun (3; 4; 5) nuqtadan Oxy tekislikkacha masofa 5, Ox o‘qigacha esa 5 emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning bitiruv tadqiqoti: A yoki B?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →