Tasodifiy hodisalar va ularning ehtimolligi haqida tushuncha
Tajriba — shartlari o‘zgarmagan holda ko‘p marta takrorlash mumkin bo‘lgan sinov (tanga yoki kub tashlash, idishdan shar olish). Natijasi oldindan aniq bo‘lmagan, ro‘y berishi ham, bermasligi ham mumkin bo‘lgan hodisa tasodifiy, har gal ro‘y beradigani muqarrar (U), hech qachon ro‘y bermaydigani mumkin bo‘lmagan (V) hodisa deyiladi. Tajriba natijalari teng imkoniyatli bo‘lib, ularning umumiy soni n, A hodisaga qulaylik tug‘diruvchilari soni k bo‘lsa, ehtimollikning klassik ta’rifi bo‘yicha P(A) = k/n. Shuning uchun P(U) = 1, P(V) = 0 va har qanday hodisa uchun 0 ≤ P(A) ≤ 1. Statistik ta’rif: tajriba n marta takrorlanganda A hodisa μ marta ro‘y bersa, μ/n nisbat chastota deyiladi; n katta bo‘lganda u ma’lum p soni atrofida «tebranadi» va p ni ehtimollik deb olamiz. Ehtimollik «yuz tajribada aynan shuncha marta» degani emas, balki uzoq seriyadagi o‘rtacha ulushdir.
Sifat nazoratchisi 200 ta lampa solingan partiyadan bittasini tasodifiy olmoqda; ularning 6 tasi nuqsonli. Nuqsonli lampa chiqish ehtimoli 6/200 = 0,03, ya’ni 3 %. Tekshirish ko‘p marta takrorlansa, nuqsonli chiqish ulushi taxminan shu songa yaqinlashadi.
Sug‘urta va xavf tahlilchilari hodisalar ehtimolini baholaydi, sifat nazoratchilari nuqsonli mahsulot ulushini aniqlaydi, o‘yin yaratuvchilari tasodifiy g‘alaba imkoniyatini adolatli sozlaydi.
Istalgan kitobdan 30 ta ketma-ket so‘zni oling va nechtasi unli harf bilan boshlanishini sanang. Bu nisbiy chastota tasodifiy so‘z unli bilan boshlanish ehtimolini taxminan beradi.
| + | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
«Tanga tajribasi»: tangani 50 marta tashlang va har 10 tashlashdan keyin gerb chiqishi chastotasini yozing. Chastotalar 0,5 atrofida o‘zgaradimi? Butun sinf natijalarini qo‘shib, n ortishi bilan chastota qanday o‘zgarishini kuzating.