ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Integral tatbiqlari va taqribiy integrallash

Darslar 25–26 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
25

Aniq integralning tatbiqlari

Darslik, 2-qism: 3–9-betlar
MaqsadAniq integral yordamida egri chiziqlar orasidagi yuzani, aylanish jismlari hajmini va o‘zgaruvchan kuch ishini hisoblashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
ikki chiziq orasidagi yuza · area between curvesaylanish jismi · solid of revolutiono‘zgaruvchan kuch · variable forcebajarilgan ish · work done
Tushuntirish

Agar [a; b] kesmada f₂(x) ≥ f₁(x) bo‘lsa, y = f₁(x), y = f₂(x) grafiklari va x = a, x = b to‘g‘ri chiziqlar orasidagi shakl yuzi S = ∫ₐᵇ (f₂(x) − f₁(x)) dx bo‘ladi: yuqoridagi chiziq ostidagi yuzadan pastdagisi ostidagi yuzani ayiramiz. Integrallash chegaralari — chiziqlarning kesishish nuqtalari abssissalari, ularni f₁(x) = f₂(x) tenglamadan topamiz. Egri chiziqli trapetsiyani Ox o‘qi atrofida aylantirsak, hosil bo‘lgan jism hajmi V = π ∫ₐᵇ f²(x) dx: yupqa doira-disklar hajmi πf²(x)dx ni yig‘amiz. Oy o‘qi atrofida aylantirganda V = 2π ∫ₐᵇ x·f(x) dx (a ≥ 0). Fizikada kuch F(x) bo‘lib, jism x = a dan x = b gacha ko‘chsa, bajarilgan ish A = ∫ₐᵇ F(x) dx; masalan, Guk qonuniga ko‘ra prujina uchun F = kx. Doimiy kuchda bu formula oddiy A = F · s ga aylanadi.

ƒFormula
S = ∫ₐᵇ (f₂(x) − f₁(x)) dx
Yuqori egri chiziq ostidagi yuzdan pastkisini ayiramiz.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bog‘i rejasida 1 birlik 10 m ga teng. To‘g‘ri yo‘lka y = x va egri devor y = √x orasidagi gul o‘rni [0; 1] oralig‘ida joylashgan. Yuzi ∫₀¹ (√x − x) dx = 2/3 − 1/2 = 1/6 birlik², ya’ni 100 : 6 ≈ 16,7 m². Egri chiziq bilan chegaralangan joyning yuzini integral beradi.

Kim ishlatadi

Landshaft dizaynerlari va geodezistlar egri chegarali yer yuzini hisoblaydi, mashinasozlar tokarlik stanogida yasaladigan detal hajmini integral bilan topadi, fiziklar o‘zgaruvchan kuch ishini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Stakan yoki shisha shaklini kuzating: u egri chiziqning tik o‘q atrofida aylanishidan hosil bo‘lgan. Qog‘ozga yon tomondan ko‘ringan chetini va u aylangan o‘rta chiziqni chizing. Hajm formulasi shu o‘q bo‘ylab juda yupqa doiralarni qo‘shadi.

Namunalar
xy1231234560y = x²y = 2xS = 4/3
y = x² va y = 2x chiziqlar orasidagi yuza. x² = 2x dan x = 0 va x = 2; [0; 2] da 2x ≥ x². S = ∫₀² (2x − x²) dx = (x² − x³/3) |₀² = 4 − 8/3 = 4/3.
xy12345−2−1120y = √xV = 8π
y = √x chizig‘ining [0; 4] kesmadagi bo‘lagi Ox atrofida aylantirildi: V = π ∫₀⁴ x dx = π · x²/2 |₀⁴ = 8π. Prujinani k = 200 N/m bilan 0,3 m ga cho‘zishda bajarilgan ish: A = ∫₀^0,3 200x dx = 100x² |₀^0,3 = 100 · 0,09 = 9 J.
Sinfda faoliyat

«Qog‘ozda yuza»: katakli qog‘ozga y = x² va y = x + 2 chizing, orasidagi shaklni chizib, kataklarni sanab yuzasini taxminan toping. So‘ng integral bilan hisoblab, natijalarni solishtiring.

Mashq
1
y = x + 2 va y = x² chiziqlar orasidagi yuzani toping.
2
y = x chizig‘ining [0; 3] kesmadagi bo‘lagini Ox atrofida aylantirishdan hosil bo‘lgan jism hajmini toping.
3
Prujinaga F = 100x (N) kuch ta’sir qiladi. Uni 0 dan 0,2 m gacha cho‘zishda bajarilgan ishni toping.
4
Nima uchun yuzani ∫(f₂ − f₁)dx deb hisoblaymiz, f₂ + f₁ deb emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning birinchi shartnomasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →