Konus va kesik konus
To‘g‘ri burchakli uchburchakni katetlaridan biri atrofida aylantirsak, konus hosil bo‘ladi: shu katet — o‘q va balandlik h, ikkinchi katet — asos radiusi r, gipotenuza — yasovchi l, shuning uchun l² = r² + h². O‘q kesimi — asosi 2r va yon tomonlari l bo‘lgan teng yonli uchburchak. Yon sirt yoyilsa, radiusi l va yoy uzunligi 2πr bo‘lgan doiraviy sektor chiqadi; uning markaziy burchagi 360° · r/l, yuzi ½ · l · 2πr: Syon = πrl, Sto‘la = πr(r + l). Konus hajmi V = ⅓ Sasos h = ⅓ πr²h (ichki va tashqi chizilgan piramidalar hajmlari orasidagi limit orqali). Konusni asosga parallel tekislik bilan kessak, unga o‘xshash konus va kesik konus hosil bo‘ladi; kesik konus uchun Syon = πl(r₁ + r₂), V = (πH/3)(r₁² + r₁r₂ + r₂²), bunda l² = H² + (r₁ − r₂)². O‘xshash konuslarda yuzlar k², hajmlar k³ marta farq qiladi.
Hovlida to‘kilgan qum uyumi konus shaklini oladi: asosining radiusi 1,5 m, balandligi 1 m. Hajmi ⅓ · π · 1,5² · 1 ≈ 2,36 m³. Xuddi shu asos va balandlikdagi silindrga 3 baravar ko‘p, ya’ni taxminan 7,07 m³ qum sig‘ardi, shuning uchun uyum hajmini silindr deb hisoblash 3 marta xato beradi.
Quruvchilar qum va shag‘al uyumini hajmi bo‘yicha buyurtma qiladi, dehqonlar don uyumi miqdorini baholaydi, geologlar vulqon yoki tepalik hajmini konus modeli bilan hisoblaydi.
Qog‘oz varag‘ini konus qilib o‘rab, qo‘lda ushlab turing. Uning ochiq og‘zining kengligi va balandligini o‘lchab, hajmini millilitrda hisoblang (1 sm³ = 1 ml). Natijani kichik stakan sig‘imi bilan solishtiring.
«Sektordan konus»: kattalar yordamida radiusi 10 cm, burchagi 288° bo‘lgan doiraviy sektorni qirqing va uni konus qilib o‘rang. Asosning radiusi r = 10 · 288/360 = 8 cm bo‘lishi kerak, balandlik esa 6 cm (l = 10, r = 8). V = ⅓ π · 64 · 6 = 128π ≈ 402 cm³ ni hisoblab, o‘lchamlarni tekshiring.