☰ Mundarija · Matematika

Konus, kesik konus va bobni takrorlash

Darslar 39–40 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
39

Konus va kesik konus

Darslik, 2-qism: 127–139-betlar
MaqsadTo‘g‘ri doiraviy konus va kesik konusning elementlari, yoyilmasi, sirti va hajmini topishni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
konus · coneyasovchi · slant height (generator)kesik konus · frustum of a conedoiraviy sektor · circular sector
Tushuntirish

To‘g‘ri burchakli uchburchakni katetlaridan biri atrofida aylantirsak, konus hosil bo‘ladi: shu katet — o‘q va balandlik h, ikkinchi katet — asos radiusi r, gipotenuza — yasovchi l, shuning uchun l² = r² + h². O‘q kesimi — asosi 2r va yon tomonlari l bo‘lgan teng yonli uchburchak. Yon sirt yoyilsa, radiusi l va yoy uzunligi 2πr bo‘lgan doiraviy sektor chiqadi; uning markaziy burchagi 360° · r/l, yuzi ½ · l · 2πr: S_yon = πrl, S_to‘la = πr(r + l). Konus hajmi V = ⅓ S_asos h = ⅓ πr²h (ichki va tashqi chizilgan piramidalar hajmlari orasidagi limit orqali). Konusni asosga parallel tekislik bilan kessak, unga o‘xshash konus va kesik konus hosil bo‘ladi; kesik konus uchun S_yon = πl(r₁ + r₂), V = (πH/3)(r₁² + r₁r₂ + r₂²), bunda l² = H² + (r₁ − r₂)². O‘xshash konuslarda yuzlar k², hajmlar k³ marta farq qiladi.

Namunalar
Konus: r = 8, h = 15. l = √(64 + 225) = 17. S_yon = π · 8 · 17 = 136π, S_to‘la = 8π · 25 = 200π, V = ⅓ π · 64 · 15 = 320π. Yoyilma sektorining markaziy burchagi 360° · 8/17 ≈ 169,4°.
Kesik konus: r₁ = 7, r₂ = 3, H = 3. Yasovchi l = √(3² + 4²) = 5. S_yon = π · 5 · (7 + 3) = 50π. V = (3π/3)(49 + 21 + 9) = 79π.
Sinfda faoliyat

«Sektordan konus»: kattalar yordamida radiusi 10 cm, burchagi 288° bo‘lgan doiraviy sektorni qirqing va uni konus qilib o‘rang. Asosning radiusi r = 10 · 288/360 = 8 cm bo‘lishi kerak, balandlik esa 6 cm (l = 10, r = 8). V = ⅓ π · 64 · 6 = 128π ≈ 402 cm³ ni hisoblab, o‘lchamlarni tekshiring.

Mashq
1
Konus asosining radiusi 7, yasovchisi 10. Yon sirtini toping.
2
Konus asosining radiusi 3, balandligi 4. Hajmini toping.
3
Kesik konus asoslarining radiuslari 5 va 2, yasovchisi 5. Yon sirtini toping.
4
Nima uchun yoyilma sektorining markaziy burchagi 360° · r/l?