ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Konus, kesik konus va bobni takrorlash

Darslar 39–40 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
39

Konus va kesik konus

Darslik, 2-qism: 127–139-betlar
MaqsadTo‘g‘ri doiraviy konus va kesik konusning elementlari, yoyilmasi, sirti va hajmini topishni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
konus · coneyasovchi · slant height (generator)kesik konus · frustum of a conedoiraviy sektor · circular sector
Tushuntirish

To‘g‘ri burchakli uchburchakni katetlaridan biri atrofida aylantirsak, konus hosil bo‘ladi: shu katet — o‘q va balandlik h, ikkinchi katet — asos radiusi r, gipotenuza — yasovchi l, shuning uchun l² = r² + h². O‘q kesimi — asosi 2r va yon tomonlari l bo‘lgan teng yonli uchburchak. Yon sirt yoyilsa, radiusi l va yoy uzunligi 2πr bo‘lgan doiraviy sektor chiqadi; uning markaziy burchagi 360° · r/l, yuzi ½ · l · 2πr: Syon = πrl, Sto‘la = πr(r + l). Konus hajmi V = ⅓ Sasos h = ⅓ πr²h (ichki va tashqi chizilgan piramidalar hajmlari orasidagi limit orqali). Konusni asosga parallel tekislik bilan kessak, unga o‘xshash konus va kesik konus hosil bo‘ladi; kesik konus uchun Syon = πl(r₁ + r₂), V = (πH/3)(r₁² + r₁r₂ + r₂²), bunda l² = H² + (r₁ − r₂)². O‘xshash konuslarda yuzlar k², hajmlar k³ marta farq qiladi.

rhl
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hovlida to‘kilgan qum uyumi konus shaklini oladi: asosining radiusi 1,5 m, balandligi 1 m. Hajmi ⅓ · π · 1,5² · 1 ≈ 2,36 m³. Xuddi shu asos va balandlikdagi silindrga 3 baravar ko‘p, ya’ni taxminan 7,07 m³ qum sig‘ardi, shuning uchun uyum hajmini silindr deb hisoblash 3 marta xato beradi.

Kim ishlatadi

Quruvchilar qum va shag‘al uyumini hajmi bo‘yicha buyurtma qiladi, dehqonlar don uyumi miqdorini baholaydi, geologlar vulqon yoki tepalik hajmini konus modeli bilan hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘oz varag‘ini konus qilib o‘rab, qo‘lda ushlab turing. Uning ochiq og‘zining kengligi va balandligini o‘lchab, hajmini millilitrda hisoblang (1 sm³ = 1 ml). Natijani kichik stakan sig‘imi bilan solishtiring.

Namunalar
81517
Konus: r = 8, h = 15. l = √(64 + 225) = 17. Syon = π · 8 · 17 = 136π, Sto‘la = 8π · 25 = 200π, V = ⅓ π · 64 · 15 = 320π. Yoyilma sektorining markaziy burchagi 360° · 8/17 ≈ 169,4°.
14653ABCD
Kesik konus: r₁ = 7, r₂ = 3, H = 3. Yasovchi l = √(3² + 4²) = 5. Syon = π · 5 · (7 + 3) = 50π. V = (3π/3)(49 + 21 + 9) = 79π.
Sinfda faoliyat

«Sektordan konus»: kattalar yordamida radiusi 10 cm, burchagi 288° bo‘lgan doiraviy sektorni qirqing va uni konus qilib o‘rang. Asosning radiusi r = 10 · 288/360 = 8 cm bo‘lishi kerak, balandlik esa 6 cm (l = 10, r = 8). V = ⅓ π · 64 · 6 = 128π ≈ 402 cm³ ni hisoblab, o‘lchamlarni tekshiring.

Mashq
1
Konus asosining radiusi 7, yasovchisi 10. Yon sirtini toping.
2
Konus asosining radiusi 3, balandligi 4. Hajmini toping.
3
Kesik konus asoslarining radiuslari 5 va 2, yasovchisi 5. Yon sirtini toping.
4
Nima uchun yoyilma sektorining markaziy burchagi 360° · r/l?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning stendi: qaysi tajriba?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →