O‘rta qiymat, moda va mediana. Chetlanish, standart chetlanish
O‘rta qiymat x̄ = (x₁ + … + xₙ)/n; chastotali jadvalda x̄ = (n₁x₁ + … + nₖxₖ)/n. Moda — eng ko‘p uchraydigan variant (modalar bir nechta bo‘lishi mumkin). Mediana — variatsion qatorning o‘rtasidagi qiymat: n toq bo‘lsa (n + 1)/2-had, juft bo‘lsa n/2- va (n/2 + 1)-hadlarning o‘rta arifmetigi. Yakka katta qiymat o‘rta qiymatni sezilarli o‘zgartiradi, medianaga esa deyarli ta’sir qilmaydi. O‘zgarish kengligi — eng katta va eng kichik variantalar ayirmasi. Ma’lumotlar o‘rtacha atrofida qanchalik tarqoqligini standart chetlanish ko‘rsatadi: sₙ = √(Σ(xᵢ − x̄)²/n), chastotali qatorda √(Σnᵢ(xᵢ − x̄)²/Σnᵢ). Hamma qiymat teng bo‘lsa, sₙ = 0; tarqoqlik qancha katta bo‘lsa, sₙ shuncha katta. Oraliqlarga guruhlangan ma’lumotlar uchun o‘rta qiymat taqriban, har bir oraliqning o‘rtasi bilan hisoblanadi.
| Kattalik | Qoida |
|---|---|
| o‘rta qiymat | x̄ = (x₁ + … + xₙ)/n |
| moda | eng ko‘p uchragan qiymat |
| mediana | o‘rtadagi qiymat |
| yoyilish | max − min |
Sport o‘qituvchisi 24 o‘quvchi uchun forma buyurtma qiladi: S o‘lcham 4 ta, M 10 ta, L 7 ta, XL 3 ta. Moda M, shuning uchun eng ko‘p M tayyorlanadi. S, M, L, XL kabi belgilar uchun sonli «o‘rtacha o‘lcham» hisoblash ma’nosiz: bunday ma’lumotlarda moda foydali ko‘rsatkich.
Do‘kon va ombor boshqaruvchilari eng ko‘p talab qilinadigan mahsulotni (modani) aniqlaydi, shifokorlar davolanish muddatining medianasini hisobga oladi, muhandislar sifatning barqarorligini standart og‘ish bilan baholaydi.
Istalgan kitobning bir sahifasidan dastlabki 20 ta so‘zni tanlab, har birining harflar sonini yozing va o‘rtacha, moda va medianani toping. Qaysi ko‘rsatkich «odatiy» so‘z uzunligini yaxshiroq ifodalashini muhokama qiling.
«Mening ballarim»: bu choraklik matematikadan baholaringizni (yoki 10 ta qisqa test natijasini) yozing. O‘rta qiymat, moda, mediana va kenglikni toping, so‘ng chetlanishlar kvadratlari jadvali bilan standart chetlanishni hisoblang. Qaysi kattalik natijalaringizni eng yaxshi tavsiflaydi?