ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Hosilani hisoblash qoidalari

Darslar 4 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
4

Hosilani hisoblash qoidalari

Darslik, 1-qism: 24–29-betlar
MaqsadHosilani hisoblash qoidalarini (yig‘indi, ayirma, o‘zgarmas ko‘paytuvchi, ko‘paytma, bo‘linma) va hosilalar jadvalini qo‘llashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
hosilalar jadvali · table of derivativesko‘paytmaning hosilasi · product rulebo‘linmaning hosilasi · quotient ruleo‘zgarmas ko‘paytuvchi · constant factor
Tushuntirish

Jadval: (c)′ = 0, (kx + b)′ = k, (xᵖ)′ = p·xᵖ⁻¹, (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x, (tg x)′ = 1/cos²x, (ctg x)′ = −1/sin²x, (aˣ)′ = aˣ ln a, (eˣ)′ = eˣ, (ln x)′ = 1/x, (logₐ x)′ = 1/(x ln a). Qoidalar (f va g hosilaga ega bo‘lsa): (f ± g)′ = f′ ± g′; (c·f)′ = c·f′; (f·g)′ = f′g + fg′; (f/g)′ = (f′g − fg′)/g², bunda g ≠ 0. Eslab qolish kerakki, ko‘paytmaning hosilasi hosilalar ko‘paytmasi emas: f = g = x bo‘lsa (x²)′ = 2x, f′g′ esa 1 ga teng. Ildizlar va kasrlarni darajaga o‘tkazib differensiallash qulay: √x = x^(1/2), 1/x³ = x⁻³. Murakkab ifodada avvalo oxirgi bajariladigan amalga (yig‘indi, ko‘paytma, bo‘linma) qarab, mos qoidani tanlang.

f(x)f′(x)
c0
xᵖp · xᵖ⁻¹
sin xcos x
cos x−sin x
tg x1/cos²x
eˣeˣ
aˣaˣ ln a
ln x1/x
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefon ekranida surat kengayyapti: eni 30 sm va har soniyada 2 sm ga, bo‘yi 20 sm va har soniyada 1 sm ga ortmoqda. Yuz (ko‘paytma) o‘zgarish tezligi 2·20 + 30·1 = 70 sm²/s: haqiqatan 1 soniyadan keyin yuz 600 dan 672 sm² ga, ya’ni 72 ga ortadi. Hosilalarni oddiy ko‘paytirish (2·1 = 2) esa noto‘g‘ri bo‘lardi.

Kim ishlatadi

Grafika dasturlarini yozuvchilar kattalashtirish tezligini hisoblaydi, fiziklar quvvat (kuchlanish ko‘paytiruv tok) qanday o‘zgarishini topadi, iqtisodchilar narx va sotuv hajmi birgalikda o‘zgarganda tushum o‘zgarishini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga 6 sm × 4 sm to‘g‘ri to‘rtburchak chizing, ikkala tomonini 1 sm dan uzaytiring va yangi yuzni toping. Orttirma 6·1 + 4·1 + 1 = 11 sm²: oxirgi kichik 1 sm² burchak kvadrati qoidada e’tiborga olinmaydigan hadga mos keladi.

Namunalar
f(x) = 5x⁴ − 3x² + 7x − 2 + 6√x. Qoidalar bo‘yicha: f′(x) = 20x³ − 6x + 7 + 3/√x, chunki (√x)′ = 1/(2√x), 6 · 1/(2√x) = 3/√x. f′(1) = 20 − 6 + 7 + 3 = 24.
ƒFormula
(fg)′ = f′g + fg′; (f/g)′ = (f′g − fg′)/g²
Ko‘paytma va bo‘linma hosilasi.
y = (x² + 1) sin x: ko‘paytma qoidasi bilan y′ = 2x sin x + (x² + 1) cos x. y = x/(x² + 1): bo‘linma qoidasi bilan y′ = ((x² + 1) − x · 2x)/(x² + 1)² = (1 − x²)/(x² + 1)². y = x² ln x: y′ = 2x ln x + x² · 1/x = 2x ln x + x.
Sinfda faoliyat

«Qoidani top»: o‘qituvchi kartochkalarga 8 ta funksiya yozadi (x³ − 4x, x² cos x, (x + 2)/x, e^x ln x va h.k.). Guruhlar har kartochka uchun avval qaysi qoida kerakligini («yig‘indi», «ko‘paytma», «bo‘linma») aytadi, so‘ng hosilani topadi. Boshqa guruh javobni tekshiradi.

Mashq
1
f(x) = 7x³ − 4x + 9 uchun f′(2) ni hisoblang.
2
y = x² eˣ ning hosilasini toping.
3
y = (2x + 1)/(x − 3) ning x = 4 dagi hosilasini toping.
4
Nima uchun (x · x)′ = x′ · x′ deyish xato? Misol bilan tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning anjuman mavzusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →