Hosilani hisoblash qoidalari
Jadval: (c)′ = 0, (kx + b)′ = k, (xᵖ)′ = p·xᵖ⁻¹, (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x, (tg x)′ = 1/cos²x, (ctg x)′ = −1/sin²x, (aˣ)′ = aˣ ln a, (eˣ)′ = eˣ, (ln x)′ = 1/x, (logₐ x)′ = 1/(x ln a). Qoidalar (f va g hosilaga ega bo‘lsa): (f ± g)′ = f′ ± g′; (c·f)′ = c·f′; (f·g)′ = f′g + fg′; (f/g)′ = (f′g − fg′)/g², bunda g ≠ 0. Eslab qolish kerakki, ko‘paytmaning hosilasi hosilalar ko‘paytmasi emas: f = g = x bo‘lsa (x²)′ = 2x, f′g′ esa 1 ga teng. Ildizlar va kasrlarni darajaga o‘tkazib differensiallash qulay: √x = x^(1/2), 1/x³ = x⁻³. Murakkab ifodada avvalo oxirgi bajariladigan amalga (yig‘indi, ko‘paytma, bo‘linma) qarab, mos qoidani tanlang.
| f(x) | f′(x) |
|---|---|
| c | 0 |
| xᵖ | p · xᵖ⁻¹ |
| sin x | cos x |
| cos x | −sin x |
| tg x | 1/cos²x |
| eˣ | eˣ |
| aˣ | aˣ ln a |
| ln x | 1/x |
Telefon ekranida surat kengayyapti: eni 30 sm va har soniyada 2 sm ga, bo‘yi 20 sm va har soniyada 1 sm ga ortmoqda. Yuz (ko‘paytma) o‘zgarish tezligi 2·20 + 30·1 = 70 sm²/s: haqiqatan 1 soniyadan keyin yuz 600 dan 672 sm² ga, ya’ni 72 ga ortadi. Hosilalarni oddiy ko‘paytirish (2·1 = 2) esa noto‘g‘ri bo‘lardi.
Grafika dasturlarini yozuvchilar kattalashtirish tezligini hisoblaydi, fiziklar quvvat (kuchlanish ko‘paytiruv tok) qanday o‘zgarishini topadi, iqtisodchilar narx va sotuv hajmi birgalikda o‘zgarganda tushum o‘zgarishini baholaydi.
Qog‘ozga 6 sm × 4 sm to‘g‘ri to‘rtburchak chizing, ikkala tomonini 1 sm dan uzaytiring va yangi yuzni toping. Orttirma 6·1 + 4·1 + 1 = 11 sm²: oxirgi kichik 1 sm² burchak kvadrati qoidada e’tiborga olinmaydigan hadga mos keladi.
«Qoidani top»: o‘qituvchi kartochkalarga 8 ta funksiya yozadi (x³ − 4x, x² cos x, (x + 2)/x, e^x ln x va h.k.). Guruhlar har kartochka uchun avval qaysi qoida kerakligini («yig‘indi», «ko‘paytma», «bo‘linma») aytadi, so‘ng hosilani topadi. Boshqa guruh javobni tekshiradi.