Fazoda vektorlar va ular ustida amallar
Boshi A(x₁; y₁; z₁), oxiri B(x₂; y₂; z₂) bo‘lgan AB vektorning koordinatalari (x₂ − x₁; y₂ − y₁; z₂ − z₁); teng vektorlarning mos koordinatalari teng. a(a₁; a₂; a₃) ning uzunligi |a| = √(a₁² + a₂² + a₃²). Qo‘shish va songa ko‘paytirish koordinatalar bo‘yicha bajariladi: a + b = (a₁ + b₁; a₂ + b₂; a₃ + b₃), λa = (λa₁; λa₂; λa₃); geometrik jihatdan uchburchak, parallelogramm va parallelepiped qoidalari AB + BC = AC, AB + AD = AC, AB + AD + AA₁ = AC₁ ni beradi. Nolmas a va b kollinear bo‘lsa, a = λb va koordinatalari proporsional. i(1; 0; 0), j(0; 1; 0), k(0; 0; 1) ortlar bo‘yicha a = a₁i + a₂j + a₃k. Skalar ko‘paytma a · b = |a||b| cos φ = a₁b₁ + a₂b₂ + a₃b₃ (son!). Natijalar: cos φ = (a · b)/(|a||b|); a ⊥ b ⇔ a · b = 0; a · a = |a|².
Quyosh paneli quyosh nuri yo‘nalishi bilan panel normali orasidagi burchak kichik bo‘lganda ko‘proq energiya oladi: ulush cos φ = (a · b)/(|a||b|). Normal a(0, 0, 1), nur yo‘nalishi b(1, 0, 1) bo‘lsa, a · b = 1, |b| = √2 va cos φ ≈ 0,71: panel eng ko‘p olishi mumkin bo‘lgan nurning taxminan 71 % ini oladi.
Kompyuter grafikasi mutaxassislari yorug‘lik va soyani skalyar ko‘paytma bilan hisoblaydi, robototexnika muhandislari harakat yo‘nalishlarini solishtiradi, quyosh energetikasi loyihachilari panel qiyaligini tanlaydi.
Kunduzi deraza yonida, to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri tushmaydigan joyda oq varaqni ushlab, uni asta og‘dirib ko‘ring: varaq yorug‘likka qaragan holatda eng yorqin ko‘rinadi, og‘gan sari xiralashadi. Quyoshga qaramang.
«Vektor-sayohat»: qog‘ozda xona burchagidan boshlab 3 ta ketma-ket «qadam»ni (a, b, c vektorlar, masalan, 2 m sharqqa, 1 m shimolga, 1,5 m yuqoriga) koordinatalarda yozing. Natijaviy vektor a + b + c koordinatalarini va uning uzunligini hisoblab, to‘g‘ri chiziqdagi masofa bilan solishtiring.