ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Fazoda vektorlar

Darslar 17 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
17

Fazoda vektorlar va ular ustida amallar

Darslik, 1-qism: 122–132-betlar
MaqsadFazodagi vektorlarning koordinatalari va uzunligini topish, ular ustida amallar (qo‘shish, songa ko‘paytirish, skalar ko‘paytma) bajarish, kollinearlik va perpendikularlik shartlarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
vektor koordinatalari · coordinates of a vectorkollinear vektorlar · collinear vectorsskalar ko‘paytma · dot (scalar) productort · unit coordinate vector
Tushuntirish

Boshi A(x₁; y₁; z₁), oxiri B(x₂; y₂; z₂) bo‘lgan AB vektorning koordinatalari (x₂ − x₁; y₂ − y₁; z₂ − z₁); teng vektorlarning mos koordinatalari teng. a(a₁; a₂; a₃) ning uzunligi |a| = √(a₁² + a₂² + a₃²). Qo‘shish va songa ko‘paytirish koordinatalar bo‘yicha bajariladi: a + b = (a₁ + b₁; a₂ + b₂; a₃ + b₃), λa = (λa₁; λa₂; λa₃); geometrik jihatdan uchburchak, parallelogramm va parallelepiped qoidalari AB + BC = AC, AB + AD = AC, AB + AD + AA₁ = AC₁ ni beradi. Nolmas a va b kollinear bo‘lsa, a = λb va koordinatalari proporsional. i(1; 0; 0), j(0; 1; 0), k(0; 0; 1) ortlar bo‘yicha a = a₁i + a₂j + a₃k. Skalar ko‘paytma a · b = |a||b| cos φ = a₁b₁ + a₂b₂ + a₃b₃ (son!). Natijalar: cos φ = (a · b)/(|a||b|); a ⊥ b ⇔ a · b = 0; a · a = |a|².

abcABCDA₁B₁C₁D₁
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyosh paneli quyosh nuri yo‘nalishi bilan panel normali orasidagi burchak kichik bo‘lganda ko‘proq energiya oladi: ulush cos φ = (a · b)/(|a||b|). Normal a(0, 0, 1), nur yo‘nalishi b(1, 0, 1) bo‘lsa, a · b = 1, |b| = √2 va cos φ ≈ 0,71: panel eng ko‘p olishi mumkin bo‘lgan nurning taxminan 71 % ini oladi.

Kim ishlatadi

Kompyuter grafikasi mutaxassislari yorug‘lik va soyani skalyar ko‘paytma bilan hisoblaydi, robototexnika muhandislari harakat yo‘nalishlarini solishtiradi, quyosh energetikasi loyihachilari panel qiyaligini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kunduzi deraza yonida, to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri tushmaydigan joyda oq varaqni ushlab, uni asta og‘dirib ko‘ring: varaq yorug‘likka qaragan holatda eng yorqin ko‘rinadi, og‘gan sari xiralashadi. Quyoshga qaramang.

Namunalar
ƒFormula
a · b = a₁b₁ + a₂b₂ + a₃b₃ = |a||b| cos φ
Skalyar ko‘paytma.
A(1; 2; −1), B(4; 6; 11): AB = (3; 4; 12), |AB| = √(9 + 16 + 144) = 13. a(1; −2; 2) va b(2; 2; −1): a · b = 2 − 4 − 2 = −4, |a| = 3, |b| = 3, cos φ = −4/9, burchak o‘tmas (cos < 0).
a(2; m; 1) va b(3; −1; −4) perpendikular bo‘lsa: 6 − m − 4 = 0 ⇒ m = 2. a(2; −4; 6) va b(−1; 2; −3): a = −2b, shuning uchun ular kollinear va qarama-qarshi yo‘nalgan. a = (1; 2; 3) bo‘lsa, a = i + 2j + 3k.
Sinfda faoliyat

«Vektor-sayohat»: qog‘ozda xona burchagidan boshlab 3 ta ketma-ket «qadam»ni (a, b, c vektorlar, masalan, 2 m sharqqa, 1 m shimolga, 1,5 m yuqoriga) koordinatalarda yozing. Natijaviy vektor a + b + c koordinatalarini va uning uzunligini hisoblab, to‘g‘ri chiziqdagi masofa bilan solishtiring.

Mashq
1
A(3; −1; 2) va B(−2; 4; 6) bo‘lsa, AB vektor koordinatalarini toping.
2
a(2; 3; 6) vektor uzunligini toping.
3
a(1; 2; 3) va b(4; −1; 0) vektorlarning skalar ko‘paytmasini hisoblang.
4
Nima uchun a · b = 0 bo‘lishi a = 0 yoki b = 0 ekanini bildirmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning bitiruv tadqiqoti: A yoki B?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →