ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Qarama-qarshi hodisalar, qo‘shish va ko‘paytirish

Darslar 34–35 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
34

Qarama-qarshi hodisalar. Hodisalar ustida amallar va Eyler–Venn diagrammalari

Darslik, 2-qism: 78–82-betlar
MaqsadHodisalar ustida amallarni (yig‘indi, ko‘paytma, ayirma), qarama-qarshi hodisalarni Eyler–Venn diagrammalarida ifodalash va P(Ā) = 1 − P(A) dan foydalanishni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
qarama-qarshi hodisa · complementary eventbirgalikda bo‘lmagan · mutually exclusiveEyler–Venn diagrammasi · Euler–Venn diagramelementar hodisa · elementary event
Tushuntirish

Elementar hodisalar to‘plami U ni doira ichidagi to‘plam sifatida chizsak, har bir hodisa uning qismi bo‘ladi (Eyler–Venn diagrammasi). A va B ning ko‘paytmasi AB = A ∩ B — ikkalasi birga ro‘y berishi; yig‘indisi A + B = A ∪ B — hech bo‘lmaganda bittasi ro‘y berishi; ayirmasi A − B — A ro‘y beradi-yu, B ro‘y bermaydi. A ro‘y bermaslik hodisasi Ā qarama-qarshi hodisa deyiladi: A + Ā = U va AĀ = V. AB = V bo‘lsa, A va B birgalikda emas (bir vaqtda ro‘y bermaydi). Ehtimollik uchun: P(A) ≥ 0, P(U) = 1, birgalikda bo‘lmagan hodisalar uchun P(A + B) = P(A) + P(B). Bundan P(Ā) = 1 − P(A) kelib chiqadi; «hech bo‘lmaganda bitta» hodisasining ehtimolligini topishda «birortasi ham yo‘q» ni hisoblab, 1 dan ayirish qulay. Umumiy holda P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B).

ABA − BABB − AĀ ∩ B̄
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uch kunlik maktab sayohatida har kuni yomg‘ir yog‘ish ehtimoli 20 % va kunlar bir-biriga bog‘liq emas, deb oling. Hech kuni yog‘masligi ehtimoli 0,8³ = 0,512, shuning uchun kamida bir kun yomg‘irli bo‘lishi ehtimoli 1 − 0,512 = 0,488, ya’ni taxminan 49 %. «Kamida bittasi» ni to‘ldiruvchi hodisa orqali hisoblash osonroq.

Kim ishlatadi

Tadbir rejalashtiruvchilari ob-havo xavfini hisobga olib zaxira reja tuzadi, ishonchlilik muhandislari bir nechta tizimdan kamida bittasi ishlash ehtimolini baholaydi, tibbiyotchilar kamida bir marta nojo‘ya ta’sir bo‘lish ehtimolini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kelgusi hafta uchun qiziq voqeani tanlang (masalan, avtobus kechikishi) va uning ehtimolini taxminan yozing. «Hech bo‘lmaganda bir marta» ehtimoli 1 − P(hech qachon) bilan topilishini shu misolda sinab ko‘ring.

Namunalar
Kub tashlanadi: A = {juft son} = {2, 4, 6}, B = {3 dan katta} = {4, 5, 6}. AB = {4, 6}, A + B = {2, 4, 5, 6}, A − B = {2}, Ā = {1, 3, 5}, P(Ā) = 1 − 1/2 = 1/2. Tanga 4 marta tashlanganda kamida bir marta gerb chiqishi: 1 − P(hech qachon) = 1 − (1/2)⁴ = 15/16.
FC13575
30 o‘quvchidan 18 nafari futbol (F), 12 nafari shaxmat (C) bilan shug‘ullanadi, 5 nafari ikkalasi bilan. Diagrammada: faqat futbol 13, faqat shaxmat 7, ikkalasi 5, hech biri 30 − 25 = 5. P(F ∪ C) = (18 + 12 − 5)/30 = 25/30 = 5/6; P(hech biri) = 1 − 5/6 = 1/6.
Sinfda faoliyat

«Doiralar»: ikkita kesishuvchi doira chizing va sinfdoshlaringizdan so‘rang: kim velosipedda (V), kim piyoda (P) maktabga keladi (ayrimlari ikkalasi bilan). Sonlarni diagrammaga yozing va P(V ∪ P), P(faqat V), P(hech biri) ni toping.

Mashq
1
P(A) = 0,35 bo‘lsa, P(Ā) ni toping.
2
Kub tashlanganda A = {1, 2, 3}, B = {3, 4}. P(A ∪ B) ni toping.
3
Tanga 4 marta tashlandi. Kamida bir marta raqam tomoni chiqish ehtimolligi?
4
Nima uchun birgalikda bo‘lmagan hodisalar har doim qarama-qarshi emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov testida taxmin qoidasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →