ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Limit haqida tushuncha

Darslar 2 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
2

Limit haqida tushuncha

Darslik, 1-qism: 12–15-betlar
MaqsadFunksiya limiti tushunchasini (chapdan va o‘ngdan yaqinlashish) o‘rganish va oddiy limitlarni qiymat qo‘yish hamda soddalashtirish yordamida hisoblash.
Yangi so‘zlar
limit · limitchapdan / o‘ngdan yaqinlashish · approach from the left / rightaniqmaslik 0/0 · indeterminate form 0/0uzilish nuqtasi · point of discontinuity
Tushuntirish

x argument a ga yaqinlashganda (lekin x ≠ a bo‘lganda) f(x) qiymatlari biror A songa yaqinlashsa, A soni f ning a nuqtadagi limiti deyiladi va lim f(x) = A (x → a) deb yoziladi. Yaqinlashish chapdan (x < a) ham, o‘ngdan (x > a) ham bir xil songa bo‘lishi kerak: ikki tomondan olingan qiymatlar har xil bo‘lsa, limit mavjud emas. Limit f(a) qiymatga bog‘liq emas: funksiya a da aniqlanmagan yoki boshqacha qiymatli bo‘lishi mumkin, ahamiyati faqat a ga yaqin nuqtalardagi qiymatlardir. Uzluksiz ifodalarda limit oddiy qiymat qo‘yish bilan topiladi. Qiymat qo‘yganda 0/0 ko‘rinish chiqsa, x ≠ a ekanidan foydalanib, ko‘paytuvchilarga ajratib va qisqartirib soddalashtiriladi, so‘ng limit hisoblanadi.

ƒFormula
lim f(x) = A (x → a)
Chap va o‘ng tomondan yaqinlashganda bir xil son.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kalkulyator 0/0 ni hisoblay olmaydi, shuning uchun sin x / x ifodasini x = 0 da topib bo‘lmaydi. Ammo x = 0,1 rad da qiymat 0,9983, x = 0,01 rad da 0,99998 chiqadi: qiymatlar 1 ga tobora yaqinlashadi. Limit ana shu «yaqinlashish»ni aniq gapirish usuli, funksiyaning nuqtadagi qiymatiga bog‘liq emas.

Kim ishlatadi

Dasturchilar sonli hisoblashda «nolga bo‘lish»dan qochish uchun limitdan foydalanadi, fiziklar kichik burchaklar uchun formulalarni soddalashtiradi, muhandislar o‘lchov xatosi nolga intilganda natija qanday bo‘lishini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uzun qog‘oz tasmani ketma-ket yarimlab buklang va har safar qolgan uzunlikni kasr sifatida yozing: 1/2, 1/4, 1/8, … Uzunlik nolga yaqinlashadi, ammo hech qachon nol bo‘lmaydi; amalda esa buklash 6–7 martadan keyin to‘xtaydi.

Namunalar
xy−5−4−3−2−1123−4−22460y = (x² + 3x + 2)/(x + 2)
lim (x² + 3x + 2)/(x + 2), x → −2. Qiymat qo‘ysak 0/0. x ≠ −2 uchun suratni ko‘paytuvchilarga ajratamiz: x² + 3x + 2 = (x + 1)(x + 2), qisqartirib x + 1 ni olamiz. Limit −2 + 1 = −1.
xy−3−2−1123−2−1120y = |x|/x
f(x) = |x|/x funksiya x = 0 da: x > 0 da f(x) = 1, x < 0 da f(x) = −1. O‘ngdan limit 1, chapdan −1, ular teng emas, demak, x → 0 da limit mavjud emas. Boshqa misol: f(x) = x + 1 (x ≠ 2), f(2) = 10 bo‘lsa, lim f(x) = 3 (x → 2), chunki f(2) ahamiyatsiz.
Sinfda faoliyat

«Limit bormi?»: o‘qituvchi doskada ko‘rinishi turlicha 4–5 funksiyani (bo‘lakli, kasrli, |x|/x) beradi. Juftliklar a nuqtaga chapdan va o‘ngdan yaqinlashuvchi x qiymatlarini jadvalga yozib, limit bor-yo‘qligini aniqlaydi va bir-birining jadvalini tekshiradi.

Mashq
1
lim (3x² − 5x), x → 4 ni hisoblang.
2
lim (x² − 1)/(x + 1), x → −1 ni toping.
3
lim ((3 + h)² − 9)/h, h → 0 ni hisoblang.
4
(x − 3) ga qisqartirib, x → 3 da limit topishga nima uchun haqqimiz bor, axir x = 3 da maxraj nol?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruv jamg‘armasi uchun savdoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →