ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Funksiyani hosila yordamida tekshirish

Darslar 8 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
8

Hosila yordamida funksiyani tekshirish va grafiklarni yasash

Darslik, 1-qism: 42–49-betlar
MaqsadFunksiyaning o‘sish-kamayish oraliqlari, statsionar nuqtalari, lokal ekstremumlari va kesmadagi eng katta/eng kichik qiymatlarini hosila yordamida topish hamda grafigini yasash.
Yangi so‘zlar
statsionar nuqta · stationary pointlokal maksimum / minimum · local maximum / minimumekstremum · extremumeng katta / eng kichik qiymat · greatest / least value
Tushuntirish

(a; b) da f′(x) > 0 bo‘lsa, f shu oraliqda o‘sadi; f′(x) < 0 bo‘lsa, kamayadi. Hosilasi nolga teng nuqtalar statsionar nuqtalar deyiladi. Agar statsionar nuqtadan o‘tishda f′ ning ishorasi «+» dan «−» ga o‘zgarsa, bu lokal maksimum nuqtasi, «−» dan «+» ga o‘zgarsa lokal minimum nuqtasi; ishora o‘zgarmasa, ekstremum yo‘q (masalan, f(x) = x³ ning x = 0 dagi statsionar nuqtasi). Kesmada uzluksiz funksiyaning eng katta va eng kichik qiymatini topish uchun kesma ichidagi statsionar nuqtalardagi va kesma uchlaridagi qiymatlar hisoblanib, eng kattasi va eng kichigi tanlanadi. Grafikni yasash tartibi: aniqlanish sohasi, statsionar nuqtalar, o‘sish va kamayish oraliqlari, ekstremumlar va ulardagi qiymatlar, o‘qlar bilan kesishish nuqtalari, so‘ng chizma.

f′ ishorasiStatsionar nuqta
+ → −lokal maksimum
− → +lokal minimum
o‘zgarmaydiekstremum yo‘q
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir mashina uchun 100 km yo‘lga yoqilg‘i sarfi (o‘ylab topilgan jadval): 40 km/soatda 8 l, 60 da 6,5 l, 80 da 6 l, 100 da 6,8 l, 120 da 8,5 l. Sarf avval kamayib, so‘ng ortadi: 80 atrofida hosila ishorasini minusdan plyusga o‘zgartiradi va minimum shu yerda. Eng tejamli tezlik shu tarzda topiladi.

Kim ishlatadi

Dvigatel muhandislari eng tejamli rejimni qidiradi, farmatsevtlar dori eng yuqori konsentratsiyaga yetadigan vaqtni topadi, mutaxassislar xarajat grafigining eng past nuqtasini izlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ertaga kun davomida ko‘cha harorati ko‘rsatkichini 4–5 marta yozib qo‘ying (derazadagi termometr yoki ob-havo sahifasidan). Qaysi oraliqda harorat ko‘tarilgan, qaysida tushgan va eng yuqori nuqta qaysi ikki soat orasida ekanini belgilang.

Namunalar
xy−5−4−3−2−11234−1010200y = x³ + 3x² − 9x − 5(−3; 22)(1; −10)
f(x) = x³ + 3x² − 9x − 5. f′(x) = 3x² + 6x − 9 = 3(x + 3)(x − 1). f′ > 0: (−∞; −3) va (1; +∞) — o‘sadi; f′ < 0: (−3; 1) — kamayadi. x = −3 da «+» dan «−» ga: lokal maksimum f(−3) = 22. x = 1 da «−» dan «+» ga: lokal minimum f(1) = −10. Grafik Oy o‘qini (0; −5) da kesadi.
xy1232468100y = 2x³ − 9x² + 12x0549
f(x) = 2x³ − 9x² + 12x ning [0; 3] dagi eng katta va eng kichik qiymatlari. f′ = 6x² − 18x + 12 = 6(x − 1)(x − 2); statsionar nuqtalar 1 va 2 kesmada. f(0) = 0, f(1) = 5, f(2) = 4, f(3) = 9. Eng katta qiymat 9 (x = 3 da), eng kichigi 0 (x = 0 da).
Sinfda faoliyat

«Hosila grafikdan»: o‘qituvchi f′(x) ning grafigini chizadi (x o‘qini kesish nuqtalari va ishoralari ko‘rsatilgan). Guruhlar f ning o‘sish-kamayish oraliqlarini, lokal maksimum va minimum nuqtalarini aniqlab, f ning taxminiy grafigini eskiz qiladi va boshqa guruhlarnikiga solishtiradi.

Mashq
1
f(x) = x³ − 12x ning statsionar nuqtalarini toping.
2
f(x) = x² − 6x + 5 funksiya qaysi oraliqda o‘sadi?
3
f(x) = x³ − 3x² ning [−1; 3] kesmadagi eng katta va eng kichik qiymatlarini toping.
4
Statsionar nuqta doim ekstremum nuqtasi bo‘ladimi? f(x) = x³ misolida tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →