Prizmaning hajmi
Hajm — jismning fazodagi o‘lchamini ifodalovchi son: har bir jism musbat hajmga ega, teng jismlarning hajmi teng, jism bo‘laklarga bo‘linsa uning hajmi bo‘laklar hajmlari yig‘indisiga teng, qirrasi 1 bo‘lgan kubning hajmi 1. Birliklar: 1 m³ = 1000 dm³ = 1 000 000 cm³, 1 dm³ = 1 litr. To‘g‘ri burchakli parallelepipedning hajmi V = a · b · c, bundan V = Sasos · h. Isbotlanadiki, har qanday parallelepiped va har qanday prizma uchun ham V = Sasos · h: to‘g‘ri uchburchakli prizma ikkitasini birlashtirib to‘g‘ri burchakli parallelepiped hosil qilinadi, ixtiyoriy to‘g‘ri prizma esa asosini uchburchaklarga bo‘lish bilan hal qilinadi, og‘ma prizmaning hajmi shu asos va balandlikli to‘g‘ri prizmaning hajmiga teng (balandlik — asoslar orasidagi perpendikular, h = l · sin α, bunda l — yon qirra, α — uning asos bilan burchagi). Hajmlari teng jismlar tengdosh deyiladi; ular teng bo‘lishi shart emas. Masalalarda avval asos yuzini, so‘ng balandlikni toping.
| Birlik | Qiymati |
|---|---|
| 1 m³ | 1000 dm³ = 1 000 000 cm³ |
| 1 dm³ | 1 litr |
Maktab bog‘idagi ko‘tarilgan o‘simlik o‘rni 2 m uzun, 1 m keng, tuproq balandligi 30 sm bo‘lishi kerak. Hajm 2 · 1 · 0,3 = 0,6 m³ = 600 l. Bitta qopga 40 l tuproq sig‘sa, 600 : 40 = 15 qop kerak. Hajmni birliklarni bir xil qilib (metrda) hisoblash xatoni oldini oladi.
Quruvchilar beton, qum va tuproq miqdorini hajm bo‘yicha buyurtma qiladi, fermerlar ombor va idish sig‘imini hisoblaydi, logistikachilar yukning mashinaga sig‘ishini baholaydi.
Biror qutining ichki o‘lchamlarini detsimetrda o‘lchab, hajmini litrda toping. Avval necha litr sig‘ishini taxmin qiling, so‘ng hisob bilan solishtiring.
«Litrlar»: sinfda qutilar, idishlar va suv yordamida (katta kishi nazoratida) bir litrlik bo‘sh quti hajmini (10 cm × 10 cm × 10 cm) tekshiring: bu quti 1 litr suvni sig‘diradimi? So‘ng boshqa idishning o‘lchamlaridan hajmini hisoblab, suv bilan tekshiring.