ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Aniq integral va Nyuton–Leybnis formulasi

Darslar 15 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
15

Aniq integral. Nyuton–Leybnis formulasi

Darslik, 1-qism: 96–105-betlar
MaqsadEgri chiziqli trapetsiya yuzi, aniq integral tushunchasi va Nyuton–Leybnis formulasini o‘zlashtirish; aniq integralning asosiy xossalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
egri chiziqli trapetsiya · curvilinear trapezoidaniq integral · definite integralNyuton–Leybnis formulasi · Newton–Leibniz formulaintegral yig‘indi · integral sum
Tushuntirish

[a; b] kesmada f(x) ≥ 0 bo‘lsa, yuqoridan y = f(x) grafigi, quyidan Ox o‘qi, yon tomonlardan x = a va x = b to‘g‘ri chiziqlari bilan chegaralangan shakl egri chiziqli trapetsiya deyiladi. Uning yuzi S(x) ni qarasak, S′(x) = f(x), ya’ni S — f ning boshlang‘ich funksiyasi, shu sababli yuz F(b) − F(a) ga teng, bunda F — f ning ixtiyoriy boshlang‘ich funksiyasi. Bu son f ning [a; b] dagi aniq integrali deyiladi: ∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a) (Nyuton–Leybnis formulasi), qisqa yozuvi F(x)|ₐᵇ. Aniq integral integral yig‘indilar f(ξₖ)Δxₖ ning chegarasi ham bo‘ladi: kesmani juda mayda bo‘laklarga bo‘lib, to‘g‘ri to‘rtburchaklar yuzlarini qo‘shamiz. Xossalar: ∫ₐᵃ f dx = 0; ∫ₐᵇ f dx = −∫_b^a f dx; ∫ₐᶜ f dx = ∫ₐᵇ f dx + ∫_b^c f dx; f juft bo‘lsa, ∫₋ₐᵃ f dx = 2∫₀ᵃ f dx; f ≥ 0 bo‘lsa, integral ≥ 0; f ≤ g bo‘lsa, ∫f dx ≤ ∫g dx. Aniq integral son, aniqmas integral esa funksiyalar to‘plami; f ning ishorasi o‘zgarsa, integral «ishorali yuz» beradi (masalan, ∫₀^π cos x dx = 0).

ƒFormula
∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a)
Nyuton–Leybnits formulasi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yomg‘ir o‘lchagichi yog‘in jadalligini mm/soatda yozib boradi. Jadallik 2 soat davomida 0 dan 6 mm/soatgacha bir tekis ortgan bo‘lsa, grafik osti yuzi uchburchak bo‘ladi: ½ · 2 · 6 = 6 mm yog‘in tushgan. Aniq integral — grafik osti yuzi va u ko‘p hollarda to‘plangan umumiy miqdorni beradi.

Kim ishlatadi

Meteorologlar yog‘in umumiy miqdorini jadallik grafigidan topadi, elektr muhandislari quvvat grafigi ostidan sarflangan energiyani hisoblaydi, shifokorlar dori konsentratsiyasi egri chizig‘i ostidagi yuzdan umumiy ta’sirni baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozga yurish tezligi grafigini chizing: 1 m/s tezlik bilan 10 s, so‘ng 2 m/s bilan 5 s. Grafik ostidagi yuzni ikkita to‘g‘ri to‘rtburchak sifatida toping va bosib o‘tilgan yo‘l 20 m chiqishini tekshiring.

Namunalar
xy123452468100y = 2x + 1S = 20
y = 2x + 1 ning [0; 4] dagi egri chiziqli trapetsiyasi yuzi: F(x) = x² + x, S = F(4) − F(0) = 20 − 0 = 20 kv. birlik. Tekshiruv: bu trapetsiya, asoslari 1 va 9, balandligi 4, yuzi (1 + 9)/2 · 4 = 20. Yana ∫₀² (3x² + 2x) dx = (x³ + x²)|₀² = (8 + 4) − 0 = 12.
xy123451230y = √xS
∫₁⁴ √x dx = ((2/3)x^(3/2))|₁⁴ = (2/3)(8 − 1) = 14/3. ∫₀^π sin x dx = (−cos x)|₀^π = 1 + 1 = 2. Juft funksiya: ∫₋₂² x² dx = 2∫₀² x² dx = 2 · 8/3 = 16/3. Toq funksiya uchun ∫₋₁¹ x³ dx = (x⁴/4)|₋₁¹ = 0.
Sinfda faoliyat

«Yuzni sanash»: katak qog‘ozda y = x² ning [0; 4] dagi grafigini chizing. Katakchalarni sanab (to‘la va yarim katakchalarni alohida) yuzni taxminan toping, so‘ng ∫₀⁴ x² dx = 64/3 ≈ 21,3 bilan solishtiring. Kataklarni mayda qilsangiz natija qanday o‘zgaradi?

Mashq
1
∫₁³ (4x − 1) dx ni hisoblang.
2
∫₀^(π/2) cos x dx ni hisoblang.
3
y = x² + 1, x = 0, x = 3 va Ox o‘q bilan chegaralangan shakl yuzini toping.
4
∫₋₁¹ x³ dx = 0 bo‘lsa-da, y = x³ grafigi bilan Ox o‘qi orasidagi shaklning yuzi nega nol emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnjuman taqdimoti uchun qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →