Aniq integral. Nyuton–Leybnis formulasi
[a; b] kesmada f(x) ≥ 0 bo‘lsa, yuqoridan y = f(x) grafigi, quyidan Ox o‘qi, yon tomonlardan x = a va x = b to‘g‘ri chiziqlari bilan chegaralangan shakl egri chiziqli trapetsiya deyiladi. Uning yuzi S(x) ni qarasak, S′(x) = f(x), ya’ni S — f ning boshlang‘ich funksiyasi, shu sababli yuz F(b) − F(a) ga teng, bunda F — f ning ixtiyoriy boshlang‘ich funksiyasi. Bu son f ning [a; b] dagi aniq integrali deyiladi: ∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a) (Nyuton–Leybnis formulasi), qisqa yozuvi F(x)|ₐᵇ. Aniq integral integral yig‘indilar f(ξₖ)Δxₖ ning chegarasi ham bo‘ladi: kesmani juda mayda bo‘laklarga bo‘lib, to‘g‘ri to‘rtburchaklar yuzlarini qo‘shamiz. Xossalar: ∫ₐᵃ f dx = 0; ∫ₐᵇ f dx = −∫_b^a f dx; ∫ₐᶜ f dx = ∫ₐᵇ f dx + ∫_b^c f dx; f juft bo‘lsa, ∫₋ₐᵃ f dx = 2∫₀ᵃ f dx; f ≥ 0 bo‘lsa, integral ≥ 0; f ≤ g bo‘lsa, ∫f dx ≤ ∫g dx. Aniq integral son, aniqmas integral esa funksiyalar to‘plami; f ning ishorasi o‘zgarsa, integral «ishorali yuz» beradi (masalan, ∫₀^π cos x dx = 0).
Yomg‘ir o‘lchagichi yog‘in jadalligini mm/soatda yozib boradi. Jadallik 2 soat davomida 0 dan 6 mm/soatgacha bir tekis ortgan bo‘lsa, grafik osti yuzi uchburchak bo‘ladi: ½ · 2 · 6 = 6 mm yog‘in tushgan. Aniq integral — grafik osti yuzi va u ko‘p hollarda to‘plangan umumiy miqdorni beradi.
Meteorologlar yog‘in umumiy miqdorini jadallik grafigidan topadi, elektr muhandislari quvvat grafigi ostidan sarflangan energiyani hisoblaydi, shifokorlar dori konsentratsiyasi egri chizig‘i ostidagi yuzdan umumiy ta’sirni baholaydi.
Katakli qog‘ozga yurish tezligi grafigini chizing: 1 m/s tezlik bilan 10 s, so‘ng 2 m/s bilan 5 s. Grafik ostidagi yuzni ikkita to‘g‘ri to‘rtburchak sifatida toping va bosib o‘tilgan yo‘l 20 m chiqishini tekshiring.
«Yuzni sanash»: katak qog‘ozda y = x² ning [0; 4] dagi grafigini chizing. Katakchalarni sanab (to‘la va yarim katakchalarni alohida) yuzni taxminan toping, so‘ng ∫₀⁴ x² dx = 64/3 ≈ 21,3 bilan solishtiring. Kataklarni mayda qilsangiz natija qanday o‘zgaradi?