Sfera sirtining yuzi
Sfera sirtining yuzi S = 4πR², ya’ni to‘rtta katta doira yuziga teng. Uni quyidagicha ko‘rish mumkin: sferaga tashqi chizilgan ko‘pyoqning hajmi V = ⅓ S′R (har bir yoq — uchi markazda piramidaning asosi, balandligi R); yoqlar mayda bo‘lganda S′ → S, ko‘pyoq hajmi esa sharnikiga yaqinlashadi, demak (4/3)πR³ = ⅓ S R va S = 4πR². Sfera segmenti (qalpoq)ning sirti S = 2πRh, bunda h — segment balandligi; bu qiymat qalpoq qayerda joylashganiga bog‘liq emas — faqat balandlikka. Shuning uchun balandligi h bo‘lgan sferik kamar sirti ham 2πRh. Sharlar o‘xshash bo‘lib radiuslar nisbati k bo‘lsa, sirtlar nisbati k², hajmlar k³. Radius uch marta oshsa, sirt 9 marta, hajm 27 marta oshadi. Sharni parchalab, bir xil hajmli bir nechta kichik sharlarga quysak, hajm saqlanadi, umumiy sirt esa oshadi.
Yer sharining radiusi taxminan 6371 km, shuning uchun sirti 4π · 6371² ≈ 510 million km². Okeanlar uning taxminan 71 % ini, ya’ni taxminan 360 million km² ni egallaydi, quruqlik esa taxminan 148 million km². Bitta o‘lchangan radiusdan butun sayyora sirtining yuzini formula beradi.
Geograflar va iqlimshunoslar Yer sirtining qismlari yuzini hisoblaydi, sferik idishlarni bo‘yaydigan ustalar bo‘yoq miqdorini baholaydi, biologlar hujayra sirti va hajmi nisbatini o‘rganadi.
To‘p yoki yumaloq mevaning aylanasini ip bilan o‘lchang, R = C/(2π) ni toping va sirti 4πR² ni hisoblang. Natijani o‘ylagan yuzingiz bilan solishtiring.
«Arximed po‘chog‘i»: kattalar yordamida apelsinni artib, po‘chog‘ini bo‘laklarga ajrating. Qog‘ozga apelsin radiusidagi to‘rtta doira chizing va po‘choq bo‘laklari bilan ularni to‘ldiring — taxminan sig‘adimi? Bu S = 4πR² ni namoyish qiladi.