ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Shar bo‘laklari hajmi va sfera sirti

Darslar 42–43 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
43

Sfera sirtining yuzi

Darslik, 2-qism: 165–170-betlar
MaqsadSfera sirti va uning bo‘laklari yuzini topish hamda V = ⅓ S R munosabatidan foydalanishni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
sfera sirti · surface of a spheresferik segment · spherical capsferik kamar · spherical zoneo‘xshashlik koeffitsiyenti · similarity ratio
Tushuntirish

Sfera sirtining yuzi S = 4πR², ya’ni to‘rtta katta doira yuziga teng. Uni quyidagicha ko‘rish mumkin: sferaga tashqi chizilgan ko‘pyoqning hajmi V = ⅓ S′R (har bir yoq — uchi markazda piramidaning asosi, balandligi R); yoqlar mayda bo‘lganda S′ → S, ko‘pyoq hajmi esa sharnikiga yaqinlashadi, demak (4/3)πR³ = ⅓ S R va S = 4πR². Sfera segmenti (qalpoq)ning sirti S = 2πRh, bunda h — segment balandligi; bu qiymat qalpoq qayerda joylashganiga bog‘liq emas — faqat balandlikka. Shuning uchun balandligi h bo‘lgan sferik kamar sirti ham 2πRh. Sharlar o‘xshash bo‘lib radiuslar nisbati k bo‘lsa, sirtlar nisbati k², hajmlar k³. Radius uch marta oshsa, sirt 9 marta, hajm 27 marta oshadi. Sharni parchalab, bir xil hajmli bir nechta kichik sharlarga quysak, hajm saqlanadi, umumiy sirt esa oshadi.

ƒFormula
S = 4πR²; qalpoq: S = 2πRh
Sfera segmenti (qalpoq) yuzi faqat h balandlikka bog‘liq.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yer sharining radiusi taxminan 6371 km, shuning uchun sirti 4π · 6371² ≈ 510 million km². Okeanlar uning taxminan 71 % ini, ya’ni taxminan 360 million km² ni egallaydi, quruqlik esa taxminan 148 million km². Bitta o‘lchangan radiusdan butun sayyora sirtining yuzini formula beradi.

Kim ishlatadi

Geograflar va iqlimshunoslar Yer sirtining qismlari yuzini hisoblaydi, sferik idishlarni bo‘yaydigan ustalar bo‘yoq miqdorini baholaydi, biologlar hujayra sirti va hajmi nisbatini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

To‘p yoki yumaloq mevaning aylanasini ip bilan o‘lchang, R = C/(2π) ni toping va sirti 4πR² ni hisoblang. Natijani o‘ylagan yuzingiz bilan solishtiring.

Namunalar
R = 7: S = 4π · 49 = 196π; V = (4/3)π · 343 = 1372π/3. Tekshiruv: ⅓ S R = ⅓ · 196π · 7 = 1372π/3. S = 100π bo‘lsa, 4R² = 100, R = 5.
R = 10h = 4O
R = 10 sferada balandligi h = 4 bo‘lgan qalpoq sirti: 2π · 10 · 4 = 80π. R = 5 bo‘lgan sferaning ikki parallel tekislik orasidagi kamari balandligi 3 — sirti 2π · 5 · 3 = 30π, kamar sferaning qaysi joyida bo‘lishidan qat’i nazar.
Sinfda faoliyat

«Arximed po‘chog‘i»: kattalar yordamida apelsinni artib, po‘chog‘ini bo‘laklarga ajrating. Qog‘ozga apelsin radiusidagi to‘rtta doira chizing va po‘choq bo‘laklari bilan ularni to‘ldiring — taxminan sig‘adimi? Bu S = 4πR² ni namoyish qiladi.

Mashq
1
R = 3 bo‘lgan sfera sirtini toping.
2
Sfera sirti 144π. Radiusini toping.
3
Sfera sirti 4 marta ortishi uchun radiusini necha marta orttirish kerak?
4
Nima uchun sferik kamar sirti 2πRh bo‘lib, uning joylashishiga bog‘liq emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →