Bobni takrorlashga doir amaliy mashqlar (prizma va silindr)
Bobning asosiy formulalari: prizma V = Sasos · h, Syon = P · h (to‘g‘ri), Sto‘la = Syon + 2Sasos; to‘g‘ri burchakli parallelepiped d² = a² + b² + c², V = abc; silindr Syon = 2πrh, Sto‘la = 2πr(r + h), V = πr²h. Prizma silindrga tashqi chizilgan bo‘lsa, silindr asosi prizma asosiga ichki chizilgan aylana bo‘ladi (radius — ichki chizilgan aylana radiusi); prizma silindrga ichki chizilgan bo‘lsa, asosi silindr asosiga ichki chizilgan ko‘pburchak va silindr radiusi unga tashqi chizilgan aylana radiusiga teng. Masalan, to‘g‘ri burchakli uchburchakda tashqi aylana radiusi gipotenuzaning yarmiga teng. Murakkab shakl masalalarida uni oddiy qismlarga bo‘ling: hajm qismlar yig‘indisi, yoki katta jismdan o‘yib olingan qismni ayiring. Birliklarni (cm, dm, m va litr) bir xil qilishni unutmang. Natijani tekshiring: radius yoki yon qirra manfiy yoki kvadrat tenglamadan noo‘rin chiqmasin.
| Jism | Formula |
|---|---|
| prizma hajmi | V = S · h |
| silindr yon sirti | 2πrh |
| silindr to‘la sirti | 2πr(r + h) |
| silindr hajmi | πr²h |
Bu takrorlash darsi birlik va formula tanlashni mashq qildiradi. Idish 2 m uzun, 1 m keng va 50 sm baland bo‘lsa, «2 · 1 · 50 = 100» ma’nosiz. 50 sm = 0,5 m deb yozsak, hajm 1 m³ = 1000 l chiqadi. Javobdan oldin birlik va formulaning mosligini tekshirish xatoning oldini oladi.
Qurilish hisobchilari materiallarni turli birlikdan bir xiliga o‘tkazib hisoblaydi, laboratoriya xodimlari o‘lchov birliklarini tekshiradi, muhandislar chizmadagi o‘lchamlar birligini nazorat qiladi.
Bu hafta hisoblagan biror natijani ikki birlikda yozing (masalan, sm³ va l yoki m² va sm²) va ayirboshlash sonlari 1000 yoki 10 000 ga to‘g‘ri kelishini tekshiring.
«Qopqoq va quti»: o‘quvchilar silindr shaklidagi bankani (konserva banka, tozalangan) va unga mos kvadrat asosli qutini olib, qutining ichki o‘lchamlari va banka radiusi orasidagi bog‘lanishni topadi; banka hajmi quti hajmining necha foizini egallashini hisoblaydi (πr²h : (2r)²h = π/4 ≈ 78,5 %).