ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 4-hafta

Yer tarixi bir sutka bo‘lsa

🎯 Missiya: Yer tarixi bir sutka bo‘lsa, hayot nonushtagacha, kaynozoy oxirgi 20 daqiqada paydo bo‘ladimi?

Dushanba

JasurYangi post, endi raqamlar haqida: «Yer tarixini bir sutkaga sig‘dirsak, hayot nonushtagacha paydo bo‘ladi, oxirgi 66 million yil esa sutkaning so‘nggi 20 daqiqasiga to‘g‘ri keladi». ⏰
ZarinaBirinchi savol: raqamlar qayerdan? Geografiya darsligida: Yer taxminan 4,6 mlrd yil oldin gaz va chang bulutidan paydo bo‘lgan; hayot 3,5–3,8 mlrd yil oldin.
AnvarYer rivojlanishi to‘rt bosqichga bo‘linadi: astronomik, geologik, biologik va antropogen. Geoxronologik shkala: supereon, eon, era, davr, epoxa, asr.
MalikaEng so‘nggi eon — fanerozoy, taxminan 539 million yil oldin boshlangan. Kaynozoy erasi esa taxminan 66 million yil oldin boshlangan.
Post ikkita narsa deydi: hayot soat 6 gacha, kaynozoy esa so‘nggi 20 daqiqa. Ikkalasini hisoblab tekshiramiz.
Geografiya (Amaliy geografiya)

Qulf 1: Yer tarixi — bir sutka

Topshiriq: Darslikka ko‘ra, hayot necha yil oldin paydo bo‘lgan?

🔑 Kalit: Darslikdagi sanalar: Yer ≈ 4,6 mlrd yil, hayot ≈ 3,5–3,8 mlrd yil, fanerozoy ≈ 539 mln yil, kaynozoy ≈ 66 mln yil oldin.

ZarinaHisobot matnini yozyapman. Ona tili darsidan: bir qancha so‘zlar hamma uslubda erkin ishlatiladi — non, daraxt, bormoq, yozmoq, yangi, yaxshi, yil. Ular uslubiy jihatdan .
AnvarBoshqa vositalar bir uslubga bog‘liq: ilmiy matndagi terminlar, rasmiy matndagi qotgan birikmalar, so‘zlashuvdagi undovlar.
Malika«Yuqorida aytilganidek» va «quyidagi jadvalda» — yozma matnga xos; yig‘ilishda og‘zaki aytsak, sun’iy eshitiladi.
JasurHisobotda «geologik shkala», «era» kabi terminlar kerak, lekin ularni tushuntiramiz. Qolgani betaraf, oddiy so‘zlar bo‘lsin.
Qoida: termin kerak joyda ishlatamiz, boshqa joyda oddiy so‘z yozamiz.
Ona tili

Qulf 2: Betaraf va uslubga xos so‘zlar

Topshiriq: Qaysi so‘z uslubiy jihatdan betaraf?

Seshanba

AnvarMatematikadan: — o‘zgaruvchili gap, qiymat qo‘ysak mulohazaga aylanadi. P(x): «hayot x mlrd yil oldin paydo bo‘lgan bo‘lsa, soat 6:00 dan oldin chiqadi».
MalikaDarslik hayot uchun oraliq beradi: x ∈ . Gap: ∀x P(x), ya’ni — «barcha x lar uchun».
ZarinaSoat = (4,6 − x) : 4,6 · 24. x = 3,8 da 4,17 soat (4:10), x = 3,5 da 5,74 soat (5:44). Eng kech holat ham 6:00 dan oldin!
JasurInkor qonuni: ¬∀xP(x) ≡ ∃x¬P(x). Rad etish uchun bitta x yetardi, masalan x = 3,2 mlrd yil. Lekin oraliqda bunday x yo‘q.
Demak, post birinchi bo‘lagi bo‘yicha to‘g‘ri. Uning to‘g‘riligi esa oraliqning chetki qiymatlarini tekshirishga bog‘liq edi.
Matematika

Qulf 3: Barcha va mavjud

Topshiriq: «Oraliqdagi barcha qiymatlarda soat 6:00 dan oldin» gapining inkori qaysi?

🔑 Kalit: Hayot 3,5–3,8 mlrd yil oldin deganda, sutka soatida u 4:10 dan 5:44 gacha: oraliqning chetki qiymati ham 6:00 dan oldin.

AnvarExcelda hisoblayman. B2 = 66 (mln yil). Formulalar satrida yozaman: =B2/4600*24*60 — daqiqada. Natija 20,66.
ZarinaKasrni qisqartirish uchun funksiya oynasidan foydalanamiz: fx tugmasi, GCD funksiyasi. =GCD(66;4600) = 2, demak, 66/4600 = 33/2300.
JasurQavslar juftligini tekshirish uchun «Evaluate Formula» bor: u murakkab formulani qadamma-qadam hisoblaydi. Men =(4600-B3)/4600*24 da qavsni unutib qo‘ygandim!
MalikaNatijalar: 1 million yil ≈ 18,8 s. Kaynozoy — oxirgi ≈ 20 daqiqa (23:39 dan boshlab). Fanerozoy 539 mln yil ≈ 2 soat 49 daqiqa (21:11 dan boshlab).
Demak, post ikkinchi bo‘lagi bo‘yicha ham to‘g‘ri: «so‘nggi 20 daqiqa» yaxlitlangan, lekin to‘g‘ri. Yaxlitlashni hisobotda yozamiz.
Informatika

Qulf 4: Excelda soat hisobi

Topshiriq: =GCD(66;4600) qancha?

🔑 Kalit: Hisob: 66 mln yil : 4600 mln yil · 24 soat ≈ 20 daqiqa — kaynozoy sutkaning so‘nggi 20 daqiqasiga to‘g‘ri keladi (yaxlitlangan).

AzizAka, maktabda «hamma tirik jonzot hujayradan» dedilar. Bu isbotlangan xulosami yoki shunchaki taxminmi?
ZarinaBiologiya darsida hujayra nazariyasi 1838–1839 yillarda Shleyden va Shvann tomonidan shakllantirilgan. Keyin Virxov qo‘shdi: hujayra faqat hujayradan paydo bo‘ladi.
AnvarHozirgi qoidalar: hujayra — hayotning birligi; yangi hujayra mavjud hujayraning bo‘linishidan; barcha organizm hujayralari tuzilishi va kimyoviy tarkibi o‘xshash.
MalikaBakteriya hujayrasi — prokariot: yadro qobig‘i yo‘q, DNK nukleoidda. O‘simlik, hayvon va zamburug‘ hujayralari — eukariot. Demak, nazariya ko‘p kuzatuvga tayanadi.
Mana ilmiy nazariya: ko‘p kuzatuv va tajribaga tayanadi, lekin yangi dalil bilan aniqlanishi mumkin. Bu bizning «raqamlar» postiga ham taalluqli.
Biologiya

Qulf 5: Hujayra nazariyasi

Topshiriq: Hozirgi hujayra nazariyasiga ko‘ra, yangi hujayra qanday paydo bo‘ladi?

Chorshanba

AzizSinfdoshim: «Stoldan gorizontal tez otilgan to‘p sekin otilganidan kech tushadi». To‘g‘rimi?
AnvarGorizontal otilgan jismda ikki mustaqil harakat bor: gorizontal tekis va vertikal erkin tushish. Tushish vaqti faqat balandlikka bog‘liq: t = √(2h/g).
ZarinaStol balandligi 1,25 m: t = √(2 · 1,25 : 10) = √0,25 = 0,5 s. Tezligi 2 m/s bo‘lsa, uchish masofasi s = 2 · 0,5 = 1 m.
JasurO‘qituvchi bilan sinadik: bir to‘p stoldan dumalab tushdi, ikkinchisi shu zahoti tik tushdi. Ikkalasi bir vaqtda yerga tegdi.
Demak, post noto‘g‘ri: tezlik uzoqlikni o‘zgartiradi, vaqtni emas. Bu — yana bir yon-tekshiruv, asosiy da’vo — Yer soati.
Fizika

Qulf 6: Otilgan va tashlangan to‘p

Topshiriq: Stol balandligi 0,45 m (g = 10 m/s²). To‘pning tushish vaqti qancha?

AnvarKimyo darsi: alkanlar — ochiq zanjirli to‘yingan uglevodorodlar, umumiy formula CₙH₂ₙ₊₂. Metan CH₄, etan C₂H₆, propan C₃H₈, butan C₄H₁₀.
MalikaHar keyingi a’zo bitta –CH₂– guruhga farq qiladi: bu . Bir uglerod atomi qo‘shilsa, formula 2 vodorodga ko‘payadi.
ZarinaVodorod atomini olsak, hosil bo‘ladi: metil CH₃–, etil C₂H₅–. «Dimetilmetan» — propanning ratsional nomi.
AzizOshxonadagi gaz ham shundaymi?
JasurTabiiy gazning asosiy qismi metan. Lekin gaz hidi kelsa, o‘zimiz hech narsa sinamaymiz: derazani ochib, kattalarga va gaz xizmatiga xabar beramiz.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 7: Alkanlar qatori

Topshiriq: n = 6 bo‘lsa, alkanning formulasi qanday?

ZarinaAdabiyot darsi: doston — xalq og‘zaki ijodining eng yirik janri. Mavzusiga ko‘ra uch xil: qahramonlik, ishqiy-sarguzasht va tarixiy. «Alpomish» — qahramonlik dostoni.
Anvar«Go‘ro‘g‘li», «Ravshan», «Rustamxon», «Oshiq G‘arib va Shohsanam» — ishqiy-sarguzasht dostonlar. Baxshilar yuz minglab misralarni yoddan aytadi.
MalikaBitiktoshlar esa boshqa: O‘rxun-Enasoy yodgorliklari. «To‘nyuquq» bitiktoshi ikki ustunda yozilgan, 1897-yilda Mo‘g‘ulistonning shimolida Yelizaveta va Dmitriy Klemenslar topgan.
JasurMatnni Bilga To‘nyuquqning o‘zi birinchi shaxsda hikoya qiladi; yozuv — turkiy run yozuvi. Bu — kabi: voqea ishtirokchisining o‘z so‘zi.
Biz ham raqamlarni videodan emas, darslikdan — manbadan oldik. Manbaga qaytish — fakt-chekning asosi.
Adabiyot

Qulf 8: Doston va bitiktosh

Topshiriq: Qaysi biri qahramonlik dostoni?

🔑 Kalit: Raqamlarni videoda emas, manbada (darslikda) tekshirdik: manbaga qaytish — fakt-chekning asosi.

Payshanba

MalikaDin tarixi darsi. Dinning kelib chiqishiga ikki yondashuv bor: teologik (diniy ta’limot ichidagi qarash) va materialistik (insonning tafakkuri va ijtimoiy hayoti mahsuli deb tushuntiradi). Biz ularni baholamaymiz, faqat darslikda aytilganini bilamiz.
AnvarIlk e’tiqod shakllari: animizm — hamma narsada ruh bor, totemizm — urug‘ hayvon yoki o‘simlik bilan qarindosh, fetishizm — ma’lum buyumga maxsus kuch, shamanizm — ruhlar bilan aloqa qiluvchi odam.
ZarinaMarkaziy Osiyoda bo‘ri, ot, qush va chinor qadim zamonlardan e’zozlangan. 1938-yilda Teshiktosh g‘oridan topilgan neandertal bola qabri totemizm bilan bog‘lanadi — tadqiqotchilar buni gipoteza sifatida beradi.
JasurMana «HALI ANIQ EMAS» hukmiga misol: dalil bor, lekin sharhi gipoteza. Bunday gapni «isbotlangan» deb yozmaymiz.
Klub bu mavzuda e’tiqodlarning to‘g‘ri-noto‘g‘riligini hukm qilmaydi: faqat darslikdagi neytral faktlarni o‘rganamiz.
Dunyo dinlari tarixi

Qulf 9: Qadimgi e’tiqod shakllari

Topshiriq: Hamma narsada ruh bor degan g‘oya qanday ataladi?

AzizMaktabdagi loyiham: oila daraxti. Inglizcha: grandparents, uncle, aunt, cousin, nephew, niece, sibling.
ZarinaSibling — aka-uka yoki opa-singil. Ancestors — ota-bobolar, descendants — avlodlar.
AnvarInglizcha essening uch qismi: introduction (kim va nima uchun mashhur), body (hayoti va yutuqlari, har bir xatboshida bitta fikr), conclusion.
MalikaHisobotimiz ham shunday tuzilsin: introduction — da’vo, body — dalillar, conclusion — hukm.
Mashhur odamlar o‘rniga bu safar «Yer soati» haqida inglizcha ikki gap yozaylik: The Cenozoic era began about 66 million years ago. It fills the last 20 minutes of the Earth day.
Ingliz tili

Qulf 10: Oila daraxti va esse

Topshiriq: Which word means “a brother or a sister”?

Juma

ZarinaRus tili darsi: frazeologizm — butun bir ma’noli turg‘un birikma. «Водить за нос» — aldamoq. So‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydi!
AnvarTarkibini o‘zgartirib bo‘lmaydi: «ни свет ни заря» deymiz, «ни день ни заря» demaymiz.
JasurSo‘z yasalishi: «читать → прочитать» (old qo‘shimcha), «учить → учитель» (suffiks), «окно → подоконник» (ikkalasi), «пеший + ход → пешеход» (qo‘shish).
MalikaBizning qoidamiz: raqamli post bizni «за нос водить» (aldash) yoki yo‘q — hisob bilan bilamiz.
Va postda aldov yo‘q: raqamlar darslikka mos. Hisobotga yozamiz.
Rus tili

Qulf 11: «Водить за нос»

Topshiriq: «Водить за нос» nimani anglatadi?

AnvarKalitlarni yig‘amiz. 🔑1: darslik sanalari — Yer 4,6 mlrd, hayot 3,5–3,8 mlrd, kaynozoy 66 mln yil. 🔑2: hayot oralig‘ining har ikki chetida ham soat 6:00 dan oldin. 🔑3: kaynozoy ≈ 20,7 daqiqa. 🔑4: manba — darslik.
ZarinaIkkala bo‘lak hisobga mos. «Nonushtagacha» — noaniq so‘z, lekin 4:10–5:44 deyilsa, nonushtadan oldin deyish o‘rinli.
MalikaEhtiyot: sana taxminiy, olimlar yangi dalil topsa, o‘zgarishi mumkin. Shuning uchun «taxminan» deymiz.
Kelishdik: hukm TO‘G‘RI («taxminan» ogohlantirishi bilan). Hal qiluvchi kalitlar — 2 va 3.
JasurBu hafta birinchi marta «TO‘G‘RI» chiqdi 🎉 Fakt-chek faqat rad etish emas, tasdiqlash ham!
Geografiya (Amaliy geografiya)Matematika

Qulf 12: Hukm: to‘g‘ri

Topshiriq: Hukmni qaysi ikki kalit hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 11 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Kimyo (Organik kimyo)Rus tili

0 / 15 yulduz

Jamoa hisoboti

Yer tarixi bir sutka bo‘lsa: post to‘g‘rimi? Hukm: TO‘G‘RI

Da’vo: «Yer tarixi bir sutka bo‘lsa, hayot nonushtagacha paydo bo‘ladi, kaynozoy esa oxirgi 20 daqiqa». Hukm: TO‘G‘RI (taxminiy). Dalillar: 1) darslikka ko‘ra Yer ≈ 4,6 mlrd, hayot 3,5–3,8 mlrd, kaynozoy ≈ 66 mln yil oldin; 2) hayot soat 4:10 dan 5:44 gacha, ya’ni oraliqning ikki chetida ham 6:00 dan oldin; 3) 66 : 4600 · 24 soat ≈ 20,7 daqiqa. O‘quvchilar nima qilishi mumkin: raqamni manbada tekshirib, yaxlitlashni belgilasin.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Darslikdagi sanalar: Yer ≈ 4,6 mlrd yil, hayot ≈ 3,5–3,8 mlrd yil, fanerozoy ≈ 539 mln yil, kaynozoy ≈ 66 mln yil oldin.
  2. Hayot 3,5–3,8 mlrd yil oldin deganda, sutka soatida u 4:10 dan 5:44 gacha: oraliqning chetki qiymati ham 6:00 dan oldin.
  3. Hisob: 66 mln yil : 4600 mln yil · 24 soat ≈ 20 daqiqa — kaynozoy sutkaning so‘nggi 20 daqiqasiga to‘g‘ri keladi (yaxlitlangan).
  4. Raqamlarni videoda emas, manbada (darslikda) tekshirdik: manbaga qaytish — fakt-chekning asosi.

Yulduzli savollar

  1. 1 million yil sutka soatida taxminan necha sekund?

  2. Tushish vaqti nimaga bog‘liq?

  3. O‘ylab ko‘r: agar darslik «hayot 2,5 mlrd yil oldin» degan bo‘lganida, post qanday baholanardi?

Hikoyadagi darslar