Darslar 4–5 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
5
Predikatlar va kvantorlar
Darslik, 1-qism: 29–32-betlar
MaqsadPredikatni aniqlash; ∀ va ∃ kvantorli mulohazalarning rost-yolg‘onligini tekshirish va ularning inkorini tuzish.
O‘zgaruvchi qatnashgan va o‘zgaruvchi o‘rniga aniq qiymat qo‘yilganda mulohazaga aylanadigan gap predikat deyiladi, masalan, P(x): x² > x; bir nechta o‘zgaruvchi bo‘lsa P(x, y) yoziladi. ∀xP(x) mulohaza «barcha x lar uchun P(x)» ma’nosini, ∃xP(x) esa «shunday x mavjudki, P(x)» ma’nosini bildiradi; ∀ — umumiylik kvantori, ∃ — mavjudlik kvantori. ∀xP(x) ni inkor qilish uchun P(x) yolg‘on bo‘ladigan bitta x — qarshi misol topish yetarli; ∃xP(x) ni isbotlash uchun bitta mos x ni ko‘rsatish yetarli. Inkor qonunlari: ¬∀xP(x) ≡ ∃x¬P(x) va ¬∃xP(x) ≡ ∀x¬P(x). Ikki o‘zgaruvchili predikatda kvantorlar tartibi muhim: ∀x∃yP(x, y) va ∃y∀xP(x, y) tengkuchli emas.
ƒFormula
¬∀xP(x) ≡ ∃x¬P(x); ¬∃xP(x) ≡ ∀x¬P(x)
Inkor qonunlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Yetkazib berish xizmati: «Har bir buyurtma uch kun ichida yetib boradi». Bitta kechikkan buyurtma bu gapni rad etadi, ya’ni bu qarshi misol. «Kechikkan buyurtma bor» degan gapni isbotlash uchun ham aynan bitta shunday buyurtmaning o‘zi yetadi.
Kim ishlatadi
Dasturlarni sinovchilar bitta xato holatni topib, «hammasi ishlaydi» degan da’voni rad etadi, olimlar bitta qarshi misol bilan gipotezani inkor qiladi, jurnalistlar «doim» va «hech qachon» so‘zli da’volarni tekshiradi.
Bugun sinab ko‘ring
«Hamma sport turlari to‘p bilan o‘ynaladi» degan gapga qarshi misol toping. Keyin o‘zingiz «hamma …» yoki «hech qachon …» bilan boshlanadigan gap o‘ylab toping va do‘stingiz undagi qarshi misolni topsin.
Namunalar
P(x): x² − 6x + 8 = 0 predikati {1, 2, 3, 4} to‘plamda: x = 2 va x = 4 uchun rost (4 − 12 + 8 = 0 va 16 − 24 + 8 = 0), x = 1 uchun yolg‘on (1 − 6 + 8 = 3). Demak, ∃xP(x) rost, ∀xP(x) yolg‘on, qarshi misol x = 1.
«Sinfdagi har bir o‘quvchi futbolni yoqtiradi» ning inkori ¬∀xP(x) ≡ ∃x¬P(x) bo‘yicha: «futbolni yoqtirmaydigan o‘quvchi bor». Ikki o‘zgaruvchi: ∀x∈R ∃y∈R, y > x rost (y = x + 1 olinadi), lekin ∃y∈R ∀x∈R, y > x yolg‘on (y = x qiymatida shart buziladi, ya’ni eng katta son yo‘q).
Sinfda faoliyat
Sinfda «Hamma … , ba’zilar …» o‘yini: bir guruh ∀ yoki ∃ bilan boshlanadigan gap aytadi («Sinfdagi hamma o‘quvchining velosipedi bor»), qolganlar rost-yolg‘onligini tekshirish uchun bitta o‘quvchini so‘rab qarshi misol qidiradi.
Mashq
1
∀xP(x) mulohazani yolg‘on deb ko‘rsatish uchun nima qilish kerak?
P(x) yolg‘on bo‘ladigan bitta qiymat — qarshi misol — topish yetarli.
2
P(x): x² − 5x + 6 = 0 predikat {1, 2, 3, 4} da berilgan. x ning qaysi qiymatlari uchun u rost? ∀ va ∃ mulohazalarining qiymatlarini ayting.
x = 2 va x = 3 (x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3)); ∃xP(x) rost, ∀xP(x) yolg‘on.
3
«∃x∈R: x² < 0» mulohazaning inkorini yozing va ikkalasidan qaysi biri rost ekanini ayting.
Inkor: ∀x∈R, x² ≥ 0 — rost; asl mulohaza yolg‘on.
4
Nima uchun ∀x∃y (y > x) va ∃y∀x (y > x) tengkuchli emas?
Birinchisida y har bir x ga qarab tanlanadi (y = x + 1) — rost; ikkinchisida bitta y hamma x dan katta bo‘lishi kerak, bunday son yo‘q — yolg‘on.