ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Parametrik grafiklar va ko‘rsatkichli funksiya

Darslar 33–34 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
34

Ko‘rsatkichli funksiya va uning grafigi

Darslik, 2-qism: 53–54-betlar
MaqsadHaqiqiy ko‘rsatkichli daraja xossalarini bilish, ko‘rsatkichli funksiyaning xossalari va grafigini aytish hamda darajalarni taqqoslash.
Yangi so‘zlar
ko‘rsatkichli funksiya · exponential functionasos · basedaraja ko‘rsatkichi · exponento‘suvchi/kamayuvchi · increasing/decreasing
Tushuntirish

a > 0, a ≠ 1 uchun f(x) = aˣ ko‘rsatkichli funksiya deyiladi. Haqiqiy ko‘rsatkichli darajalarda aˣ · aʸ = aˣ⁺ʸ, aˣ : aʸ = aˣ⁻ʸ, (aˣ)ʸ = aˣʸ, (ab)ˣ = aˣbˣ kabi tengliklar o‘rinli. Funksiyaning aniqlanish sohasi (−∞; +∞), qiymatlar sohasi (0; +∞); a⁰ = 1, shuning uchun grafik (0; 1) nuqtadan o‘tadi va hech qachon Ox o‘qini kesmaydi. a > 1 bo‘lsa, funksiya o‘suvchi: x₁ < x₂ ⇒ aˣ¹ < aˣ². 0 < a < 1 bo‘lsa, kamayuvchi: x₁ < x₂ ⇒ aˣ¹ > aˣ². Shu xossa bo‘yicha asoslari bir xil darajalar taqqoslanadi: a > 1 da katta ko‘rsatkichli daraja katta, 0 < a < 1 da esa teskarisi. Ko‘rsatkichi bir xil, asoslari turlicha bo‘lgan darajalar uchun 0 < a < b va x > 0 bo‘lsa aˣ < bˣ, x < 0 bo‘lsa aˣ > bˣ.

xy−3−2−1123−1123456780y = 2ˣy = (1/2)ˣ(0; 1)
−4−3−2−11234−22468
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Deraza oynasiga yopishtiriladigan tuslovchi plyonkaning har bir qatlami yorug‘likning 80 % ini o‘tkazadi deylik. n qatlamdan keyin yorug‘likning 0,8ⁿ qismi o‘tadi: 3 qatlamda 0,8³ = 0,512, ya’ni taxminan 51 %. Asosi 1 dan kichik bo‘lgani uchun funksiya kamayuvchi.

Kim ishlatadi

Fotograflar va optika muhandislari filtrlar qatlamini tanlaydi, biologlar kamayayotgan populyatsiyani o‘rganadi, buxgalterlar yildan yilga arzonlashayotgan jihozning qiymatini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yozilgan sahifa ustiga 1, 2 va 3 varaq yupqa qog‘oz (masalan, kalka) qo‘yib, matn qanchalik xiralashishini ko‘ring. Har bir qatlam ko‘rinadigan qismni bir xil necha marta kamaytirishini taxmin qilib ko‘ring.

Namunalar
2^√2 va 2^(7/5) ni taqqoslaymiz. Asos 2 > 1, funksiya o‘suvchi; √2 ≈ 1,414 > 7/5 = 1,4, shuning uchun 2^√2 > 2^(7/5).
xy−4−3−2−11234−11234567890y = (1/2)ˣ811/8
(1/2)^(−3) = 2³ = 8; y = (1/2)ˣ kamayuvchi, grafigi (0; 1) dan o‘tadi, x = −3 da y = 8, x = 3 da y = 1/8.
Sinfda faoliyat

Jadval tuzing: y = 2ˣ va y = (1/2)ˣ uchun x = −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3 da qiymatlar. Ikkala grafikni bitta koordinatalar tekisligida chizing va ularning Oy o‘qiga nisbatan simmetrik ekanini kuzating.

Mashq
1
y = aˣ funksiyaning aniqlanish va qiymatlar sohalarini ayting.
2
Qaysi biri katta: 3^(−1/2) yoki 3^(−2/3)?
3
y = (1/2)ˣ funksiyaning x = −3 dagi qiymatini toping.
4
Nima uchun a = 1 ni ko‘rsatkichli funksiya asosi sifatida olmaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz oygacha yetadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →