☰ Mundarija · Matematika

Parametrik grafiklar va ko‘rsatkichli funksiya

Darslar 33–34 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
34

Ko‘rsatkichli funksiya va uning grafigi

Darslik, 2-qism: 53–54-betlar
MaqsadHaqiqiy ko‘rsatkichli daraja xossalarini bilish, ko‘rsatkichli funksiyaning xossalari va grafigini aytish hamda darajalarni taqqoslash.
Yangi so‘zlar
ko‘rsatkichli funksiya · exponential functionasos · basedaraja ko‘rsatkichi · exponento‘suvchi/kamayuvchi · increasing/decreasing
Tushuntirish

a > 0, a ≠ 1 uchun f(x) = aˣ ko‘rsatkichli funksiya deyiladi. Haqiqiy ko‘rsatkichli darajalarda aˣ · aʸ = aˣ⁺ʸ, aˣ : aʸ = aˣ⁻ʸ, (aˣ)ʸ = aˣʸ, (ab)ˣ = aˣbˣ kabi tengliklar o‘rinli. Funksiyaning aniqlanish sohasi (−∞; +∞), qiymatlar sohasi (0; +∞); a⁰ = 1, shuning uchun grafik (0; 1) nuqtadan o‘tadi va hech qachon Ox o‘qini kesmaydi. a > 1 bo‘lsa, funksiya o‘suvchi: x₁ < x₂ ⇒ aˣ¹ < aˣ². 0 < a < 1 bo‘lsa, kamayuvchi: x₁ < x₂ ⇒ aˣ¹ > aˣ². Shu xossa bo‘yicha asoslari bir xil darajalar taqqoslanadi: a > 1 da katta ko‘rsatkichli daraja katta, 0 < a < 1 da esa teskarisi. Ko‘rsatkichi bir xil, asoslari turlicha bo‘lgan darajalar uchun 0 < a < b va x > 0 bo‘lsa aˣ < bˣ, x < 0 bo‘lsa aˣ > bˣ.

Namunalar
2^√2 va 2^(7/5) ni taqqoslaymiz. Asos 2 > 1, funksiya o‘suvchi; √2 ≈ 1,414 > 7/5 = 1,4, shuning uchun 2^√2 > 2^(7/5).
(1/2)^(−3) = 2³ = 8; y = (1/2)ˣ kamayuvchi, grafigi (0; 1) dan o‘tadi, x = −3 da y = 8, x = 3 da y = 1/8.
Sinfda faoliyat

Jadval tuzing: y = 2ˣ va y = (1/2)ˣ uchun x = −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3 da qiymatlar. Ikkala grafikni bitta koordinatalar tekisligida chizing va ularning Oy o‘qiga nisbatan simmetrik ekanini kuzating.

Mashq
1
y = aˣ funksiyaning aniqlanish va qiymatlar sohalarini ayting.
2
Qaysi biri katta: 3^(−1/2) yoki 3^(−2/3)?
3
y = (1/2)ˣ funksiyaning x = −3 dagi qiymatini toping.
4
Nima uchun a = 1 ni ko‘rsatkichli funksiya asosi sifatida olmaymiz?