ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Funksiya, monotonlik va ekstremumlar

Darslar 25–26 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
26

Elementar funksiyalarning monotonligi, eng katta va eng kichik qiymatlari

Darslik, 2-qism: 8–11-betlar
MaqsadFunksiyaning o‘sish va kamayish oraliqlarini, lokal ekstremumlarini hamda eng katta va eng kichik qiymatlarini grafikdan va formuladan aniqlash.
Yangi so‘zlar
o‘suvchi funksiya · increasing functionkamayuvchi funksiya · decreasing functionlokal maksimum · local maximumeng katta qiymat · greatest value
Tushuntirish

Agar I oraliqdagi x₁ < x₂ shartini qanoatlantiruvchi barcha x₁, x₂ uchun f(x₁) < f(x₂) bo‘lsa, f shu oraliqda o‘suvchi, f(x₁) > f(x₂) bo‘lsa, kamayuvchi deyiladi. Grafikda chapdan o‘ngga yurganda ordinatalar ortsa funksiya o‘sadi, kamaysa kamayadi. Berilgan oraliqda funksiyaning eng katta qiymati — barcha qiymatlar ichida eng kattasi, eng kichik qiymati — eng kichigi; ular oraliq chetlarida yoki grafikning ko‘tarilishdan tushishga o‘tgan nuqtasida bo‘lishi mumkin. Lokal maksimum — o‘ziga yaqin nuqtalardagi qiymatlardan katta bo‘lgan nuqta (tepalik), lokal minimum — kichik bo‘lgan nuqta (vodiy). Lokal maksimum eng katta qiymat bo‘lishi shart emas, chunki boshqa joyda qiymat yana ham katta bo‘lishi mumkin. Chiziqli funksiya y = kx + b da k > 0 bo‘lsa o‘sadi, k < 0 bo‘lsa kamayadi.

ƒFormula
x₁ < x₂ ⇒ f(x₁) < f(x₂); x₁ < x₂ ⇒ f(x₁) > f(x₂)
Birinchisi o‘suvchi, ikkinchisi kamayuvchi funksiya.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘ yo‘lining xaritasida balandlik masofa bo‘ylab ko‘tarilib va tushib boradi: ko‘tarilish qismlarida funksiya o‘suvchi, tushishda kamayuvchi. Yo‘lning birinchi cho‘qqisi lokal maksimum bo‘ladi, lekin butun yo‘lning eng baland nuqtasi keyingi, undan balandroq cho‘qqi bo‘lishi mumkin.

Kim ishlatadi

Sayyohlik yo‘nalishini rejalashtiruvchilar eng og‘ir ko‘tarilishlarni topadi, yo‘l muhandislari qiyalikni hisobga oladi, moliyaviy tahlilchilar narxlar grafigidagi cho‘qqi va vodiylarni o‘qiydi.

Bugun sinab ko‘ring

Darslik, gazeta yoki maktab devoridagi biror grafikni toping. Qaysi qismlarda o‘sayotgani va kamayayotganini, qayerda lokal cho‘qqi borligini rangli qalam bilan belgilang.

Namunalar
xy−112345−4−3−2−11234560y = −2x + 53−3
y = −2x + 5 funksiya [1; 4] oraliqda kamayuvchi (k = −2 < 0). Shuning uchun eng katta qiymat y(1) = 3, eng kichik qiymat y(4) = −3.
xy−4−3−2−112345−2−1123456706−1
Grafik [−3; 4] oraliqda berilgan: f(−3) = 2, f(0) = 6, f(2) = −1, f(4) = 3 va nuqtalar orasida grafik silliq. Funksiya [−3; 0] da o‘sadi, [0; 2] da kamayadi, [2; 4] da o‘sadi. x = 0 lokal maksimum (6), x = 2 lokal minimum (−1). Eng katta qiymat 6, eng kichik −1.
Sinfda faoliyat

Sinfdagi bir kunlik harorat o‘zgarishini (masalan, tashqi havo harorati, 2 soatda bir marta o‘lchanadi, termometr bilan kattalar yordamida) jadvalga yozib, grafik chizing va o‘sish hamda kamayish oraliqlarini toping.

Mashq
1
Funksiya qachon o‘suvchi deyiladi?
2
y = x² funksiyaning [−3; 2] oraliqdagi eng katta qiymatini toping.
3
y = −2x + 5 funksiyaning [1; 4] oraliqdagi eng kichik qiymatini toping.
4
Nima uchun y = kx + b da k > 0 bo‘lsa funksiya o‘sadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDerazalarni yopish isitishni kamaytirdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →