ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Ko‘pyoqlar va aylanish jismlari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
20

Aylanish jismlari: silindr, konus va shar

Darslik, 1-qism: 116–118-betlar
MaqsadSilindr, konus va sharning hosil bo‘lishi va elementlarini bilish; ularning sirt yuzlari formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
silindr · cylinderkonus · coneshar · ball (solid sphere)yasovchi · generator
Tushuntirish

To‘g‘ri to‘rtburchakni bir tomoni atrofida aylantirishdan silindr hosil bo‘ladi: qo‘zg‘almas tomon o‘q, unga qarama-qarshi tomon yasovchi, qolgan ikki tomon esa silindrning ikkita doira shaklidagi asoslarini chizadi. To‘g‘ri burchakli uchburchakni bir kateti atrofida aylantirsak konus hosil bo‘ladi: shu katet o‘q, ikkinchi katet asos doirasini, gipotenuza yon sirtni chizadi va yasovchi bo‘ladi. Doirani diametri atrofida aylantirishdan shar, uning chegarasi — aylanishdan hosil bo‘lgan sirt esa sfera deyiladi. Silindrning yon sirti S = 2πrh, to‘la sirti S = 2πr² + 2πrh; konusning yon sirti S = πrl (r — asos radiusi, l — yasovchi), to‘la sirti πrl + πr²; sferaning yuzi S = 4πr². Konus yon sirtini yoysak radiusi l va yoyi 2πr bo‘lgan sektor hosil bo‘ladi, shuning uchun uning yuzi (1/2) · l · 2πr = πrl.

JismYon sirtiTo‘la sirt
Silindr2πrh2πr² + 2πrh
Konusπrlπrl + πr²
Shar sirti—4πr²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Diametri 7 sm va balandligi 11 sm bo‘lgan konserva bankasini o‘rab turuvchi yorliq silindrning yon sirti: 2π·3,5·11 = 77π ≈ 242 sm². Yorliqni yoyganda u uzunligi π·7 ≈ 22 sm va eni 11 sm bo‘lgan to‘rtburchak bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Qadoqlash dizaynerlari yorliq va quti o‘lchamlarini hisoblaydi, listli metall bilan ishlovchilar quvur va bak uchun taxta kesadi, idish ishlab chiqaruvchilar material sarfini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Stakan yoki shisha oling, atrofiga qog‘oz tasmani bir marta o‘rab, kesishgan joyini belgilang va tasmaning uzunligini chizg‘ich bilan o‘lchang. Natijani π·d bilan solishtiring (d — diametr).

Namunalar
3 sm5 sm
Silindrning asos radiusi 3 sm, balandligi 5 sm: yon sirti 2π · 3 · 5 = 30π sm², to‘la sirti 30π + 2π · 3² = 30π + 18π = 48π sm².
5 sm12 sm13 sm
Konusning asos radiusi 5 sm, balandligi 12 sm. Yasovchi l = √(5² + 12²) = 13 sm (to‘g‘ri burchakli uchburchakning gipotenuzasi). Yon sirt π · 5 · 13 = 65π sm², to‘la sirt 65π + 25π = 90π sm².
Sinfda faoliyat

Ota-ona yoki o‘qituvchi ruxsati bilan: qog‘oz doiradan sektor qirqib (qaychini kattalar ishlatadi) konus yasang va sektor radiusi konus yasovchisiga teng, yoy uzunligi esa asos aylanasiga teng ekanini o‘lchab tekshiring.

Mashq
1
Sfera yuzi formulasini yozing.
2
Silindrning asos radiusi 4 sm, balandligi 10 sm. Yon sirti necha sm²?
3
Asos radiusi 3 sm, yasovchisi 9 sm bo‘lgan konus yon sirti yoyilganda sektorning markaziy burchagi necha gradus? (φ = 360° · r / l)
4
Nima uchun konus yon sirti πrl ga teng? Yoyilgan sektor yordamida tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliReklamadagi to‘rt arqonli blokHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →