Aylanish jismlari: silindr, konus va shar
To‘g‘ri to‘rtburchakni bir tomoni atrofida aylantirishdan silindr hosil bo‘ladi: qo‘zg‘almas tomon o‘q, unga qarama-qarshi tomon yasovchi, qolgan ikki tomon esa silindrning ikkita doira shaklidagi asoslarini chizadi. To‘g‘ri burchakli uchburchakni bir kateti atrofida aylantirsak konus hosil bo‘ladi: shu katet o‘q, ikkinchi katet asos doirasini, gipotenuza yon sirtni chizadi va yasovchi bo‘ladi. Doirani diametri atrofida aylantirishdan shar, uning chegarasi — aylanishdan hosil bo‘lgan sirt esa sfera deyiladi. Silindrning yon sirti S = 2πrh, to‘la sirti S = 2πr² + 2πrh; konusning yon sirti S = πrl (r — asos radiusi, l — yasovchi), to‘la sirti πrl + πr²; sferaning yuzi S = 4πr². Konus yon sirtini yoysak radiusi l va yoyi 2πr bo‘lgan sektor hosil bo‘ladi, shuning uchun uning yuzi (1/2) · l · 2πr = πrl.
| Jism | Yon sirti | To‘la sirt |
|---|---|---|
| Silindr | 2πrh | 2πr² + 2πrh |
| Konus | πrl | πrl + πr² |
| Shar sirti | — | 4πr² |
Diametri 7 sm va balandligi 11 sm bo‘lgan konserva bankasini o‘rab turuvchi yorliq silindrning yon sirti: 2π·3,5·11 = 77π ≈ 242 sm². Yorliqni yoyganda u uzunligi π·7 ≈ 22 sm va eni 11 sm bo‘lgan to‘rtburchak bo‘ladi.
Qadoqlash dizaynerlari yorliq va quti o‘lchamlarini hisoblaydi, listli metall bilan ishlovchilar quvur va bak uchun taxta kesadi, idish ishlab chiqaruvchilar material sarfini baholaydi.
Stakan yoki shisha oling, atrofiga qog‘oz tasmani bir marta o‘rab, kesishgan joyini belgilang va tasmaning uzunligini chizg‘ich bilan o‘lchang. Natijani π·d bilan solishtiring (d — diametr).
Ota-ona yoki o‘qituvchi ruxsati bilan: qog‘oz doiradan sektor qirqib (qaychini kattalar ishlatadi) konus yasang va sektor radiusi konus yasovchisiga teng, yoy uzunligi esa asos aylanasiga teng ekanini o‘lchab tekshiring.