ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Yuqori molekulyar birikmalar va laboratoriya ishlari

Darslar 35–36 · 2 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
36

Laboratoriya ishlari

Darslik: 153–156-betlar
MaqsadKitobdagi laboratoriya ishlarining maqsadi, kuzatiladigan o‘zgarishlari va reaksiya tenglamalarini tushuntirish; xavfsizlik qoidalarini aytish.
Yangi so‘zlar
laboratoriya ishi · laboratory workkuzatish · observationxulosa · conclusionxavfsizlik texnikasi · safety rules
Tushuntirish

Laboratoriya ishlari faqat o‘qituvchi ko‘rsatmasi va nazorati ostida, himoya ko‘zoynagi, qo‘lqop va xalat bilan, shamollatish bor joyda bajariladi; reaktivlar oz miqdorda olinadi, hech narsa ta’mi yoki hidi bilan tekshirilmaydi, konsentrlangan kislotalar va ishqorlar o‘qituvchi qo‘lida bo‘ladi. Kitobdagi ishlar: (1) etilenni etanoldan konsentrlangan H₂SO₄ bilan qizdirib olish va brom suvi bilan sinash: C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O; (2) atsetilenni CaC₂ ga suv ta’sir ettirib olish, uning qurumli alanga bilan yonishini kuzatish: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂; (3) glitserinni suvda eritish va yangi cho‘ktirilgan Cu(OH)₂ bilan to‘q ko‘k eritma hosil bo‘lishi; (4) sirka kislotani natriy atsetatdan olish, uning Mg va Zn bilan reaksiyasi (Mg bilan tezroq) hamda NaOH + fenolftalein eritmasini rangsizlantirishi: CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O; (5) glukozaning Cu(OH)₂ bilan reaksiyasi (ishqoriy muhitda ko‘k eritma, qizdirilganda qizil cho‘kma); (6) kraxmal kleysteri va uning yod bilan ko‘k rang berishi; (7) oqsilga biuret reaksiyasi (ishqor + oz miqdor CuSO₄ — binafsha rang). Yonuvchi gazlar (etilen, atsetilen) olinadigan va konsentrlangan sulfat kislota qizdiriladigan ishlarni (1, 2, 4) faqat o‘qituvchi namoyish qiladi. Har bir ishdan keyin kuzatish, tenglama va xulosa daftarga yoziladi; ish joyi tozalanib, chiqindi o‘qituvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha yig‘iladi. Bu ishlarni uyda takrorlash qat’iyan taqiqlanadi.

!Xavfsizlik
Laboratoriya ishlari faqat o‘qituvchi nazoratida, ko‘zoynak, qo‘lqop va xalatda, shamollatilgan xonada; reaktivlar oz miqdorda, hech narsa ta’mi yoki hidi bilan tekshirilmaydi, konsentrlangan kislota va ishqorlar o‘qituvchi qo‘lida.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Laboratoriyadagi texniklar kuniga o‘nlab sinov o‘tkazadi va har safar ko‘zoynak taqish, idishga yorliq yopishtirish va hech narsani tatib ko‘rmaslik kabi bir xil odatlarga amal qiladi. Shu odatlar tufayli baxtsiz hodisalar juda kam bo‘ladi. Xavfsizlik odati zerikarli tuyuladi, lekin kerak bo‘lgan kuni hammasidan muhim.

Kim ishlatadi

Suv va oziq-ovqat laboratoriyalari texniklari, dorixonadagi farmatsevtlar va yong‘in xavfsizligi xodimlari har bir ishni bir xil tartib va yozuv bilan bajaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yong‘in mashqi (evakuatsiya) rejasining uch bosqichini ro‘y beradigan tartibda yozing va har biriga sabab ko‘rsating; maktabingiz rejasini bilmasangiz, devordagi e’londan foydalaning.

Namunalar
2C2H2 + 5O2t°→4CO2 + 2H2O
yorqin qurumli alanga
Atsetilen yonishining kuzatishi: qurumli, yorqin alanga, chunki uglerod ulushi yuqori. Tenglama: 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O (to‘liq yonishda). Hisob: 64 g CaC₂ (1 mol) dan 26 g C₂H₂ olinadi.
Hisobot namunasi (glukoza + Cu(OH)₂): kuzatish — avval ko‘k eritma, qizdirilganda qizil cho‘kma; xulosa — glukoza ko‘p atomli spirt (ko‘k eritma) va aldegid (Cu₂O) xossalarini ko‘rsatdi.
Sinfda faoliyat

Daftarda laboratoriya hisobotining shablonini tuzing: maqsad, reaktivlar, kuzatish, tenglama, xulosa, xavfsizlik. Keyin sinfda o‘qituvchi ko‘rsatgan (yoki video orqali) bitta tajribani shu shablon bo‘yicha rasmiylashtiring.

Mashq
1
Etilenni etanoldan olish tenglamasini yozing.
2
192 g CaC₂ dan necha gramm atsetilen olinadi (M(CaC₂) = 64, M(C₂H₂) = 26)?
3
Glitserin va glukoza Cu(OH)₂ bilan qanday umumiy natija beradi?
4
Nima uchun laboratoriya ishlarini uyda takrorlash mumkin emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXona burchagi aniq 90°mi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →