☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Yuqori molekulyar birikmalar va laboratoriya ishlari

Darslar 35–36 · 2 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
36

Laboratoriya ishlari

Darslik: 153–156-betlar
MaqsadKitobdagi laboratoriya ishlarining maqsadi, kuzatiladigan o‘zgarishlari va reaksiya tenglamalarini tushuntirish; xavfsizlik qoidalarini aytish.
Yangi so‘zlar
laboratoriya ishi · laboratory workkuzatish · observationxulosa · conclusionxavfsizlik texnikasi · safety rules
Tushuntirish

Laboratoriya ishlari faqat o‘qituvchi ko‘rsatmasi va nazorati ostida, himoya ko‘zoynagi, qo‘lqop va xalat bilan, shamollatish bor joyda bajariladi; reaktivlar oz miqdorda olinadi, hech narsa ta’mi yoki hidi bilan tekshirilmaydi, konsentrlangan kislotalar va ishqorlar o‘qituvchi qo‘lida bo‘ladi. Kitobdagi ishlar: (1) etilenni etanoldan konsentrlangan H₂SO₄ bilan qizdirib olish va brom suvi bilan sinash: C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O; (2) atsetilenni CaC₂ ga suv ta’sir ettirib olish, uning qurumli alanga bilan yonishini kuzatish: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂; (3) glitserinni suvda eritish va yangi cho‘ktirilgan Cu(OH)₂ bilan to‘q ko‘k eritma hosil bo‘lishi; (4) sirka kislotani natriy atsetatdan olish, uning Mg va Zn bilan reaksiyasi (Mg bilan tezroq) hamda NaOH + fenolftalein eritmasini rangsizlantirishi: CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O; (5) glukozaning Cu(OH)₂ bilan reaksiyasi (ishqoriy muhitda ko‘k eritma, qizdirilganda qizil cho‘kma); (6) kraxmal kleysteri va uning yod bilan ko‘k rang berishi; (7) oqsilga biuret reaksiyasi (ishqor + oz miqdor CuSO₄ — binafsha rang). Yonuvchi gazlar (etilen, atsetilen) olinadigan va konsentrlangan sulfat kislota qizdiriladigan ishlarni (1, 2, 4) faqat o‘qituvchi namoyish qiladi. Har bir ishdan keyin kuzatish, tenglama va xulosa daftarga yoziladi; ish joyi tozalanib, chiqindi o‘qituvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha yig‘iladi. Bu ishlarni uyda takrorlash qat’iyan taqiqlanadi.

Namunalar
Atsetilen yonishining kuzatishi: qurumli, yorqin alanga, chunki uglerod ulushi yuqori. Tenglama: 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O (to‘liq yonishda). Hisob: 64 g CaC₂ (1 mol) dan 26 g C₂H₂ olinadi.
Hisobot namunasi (glukoza + Cu(OH)₂): kuzatish — avval ko‘k eritma, qizdirilganda qizil cho‘kma; xulosa — glukoza ko‘p atomli spirt (ko‘k eritma) va aldegid (Cu₂O) xossalarini ko‘rsatdi.
Sinfda faoliyat

Daftarda laboratoriya hisobotining shablonini tuzing: maqsad, reaktivlar, kuzatish, tenglama, xulosa, xavfsizlik. Keyin sinfda o‘qituvchi ko‘rsatgan (yoki video orqali) bitta tajribani shu shablon bo‘yicha rasmiylashtiring.

Mashq
1
Etilenni etanoldan olish tenglamasini yozing.
2
192 g CaC₂ dan necha gramm atsetilen olinadi (M(CaC₂) = 64, M(C₂H₂) = 26)?
3
Glitserin va glukoza Cu(OH)₂ bilan qanday umumiy natija beradi?
4
Nima uchun laboratoriya ishlarini uyda takrorlash mumkin emas?