Sikloalkanlar. Nomenklaturasi. Izomeriyasi. Olinishi
Sikloalkanlar — uglerod atomlari halqa hosil qilgan to‘yingan uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ (n ≥ 3). Ular mos alkandan ikki vodorod atomi kamligi bilan farq qiladi: propan C₃H₈ → siklopropan C₃H₆, butan → siklobutan C₄H₈, pentan → siklopentan C₅H₁₀, geksan → siklogeksan C₆H₁₂. Nom alkan nomi oldiga «siklo» qo‘shib yasaladi; halqa asosiy zanjir hisoblanadi, uglerodlar o‘rinbosarlarga eng kichik raqamlar tushadigan qilib raqamlanadi: 1,2-dimetilsiklobutan, 1-etil-3-metilsiklopentan. Izomeriya siklobutandan boshlanadi: C₄H₈ ga siklobutan va metilsiklopropan mos keladi. Laboratoriyada sikloalkanlar uglerod zanjirining ikki chetida galogeni bor birikmalarga rux ta’sir ettirib olinadi: BrCH₂–CH₂–CH₂Br + Zn → siklopropan + ZnBr₂. Sanoatda benzol va gomologlarini katalizator ishtirokida gidrogenlab siklogeksan va uning hosilalari olinadi: C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂.
Plastilin sharlari va cho‘plardan siklopropan, siklobutan, siklopentan halqa modellarini yig‘ing. Qaysi halqa «tarang», qaysi biri erkinroq ekanini sezib ko‘ring (burchaklar 60°, 90°, 108°). Kattalar nazoratida.