ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Sikloalkanlar: tuzilishi, nomlanishi, olinishi

Darslar 9 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
9

Sikloalkanlar. Nomenklaturasi. Izomeriyasi. Olinishi

Darslik: 36–38-betlar
MaqsadSikloalkanlarning tuzilishi, nomlanishi, izomeriyasi va olinishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
sikloalkanlar · cycloalkaneshalqa (sikl) · ring (cycle)digalogenli hosila · dihalogen derivativegidrogenlash · hydrogenation
Tushuntirish

Sikloalkanlar — uglerod atomlari halqa hosil qilgan to‘yingan uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ (n ≥ 3). Ular mos alkandan ikki vodorod atomi kamligi bilan farq qiladi: propan C₃H₈ → siklopropan C₃H₆, butan → siklobutan C₄H₈, pentan → siklopentan C₅H₁₀, geksan → siklogeksan C₆H₁₂. Nom alkan nomi oldiga «siklo» qo‘shib yasaladi; halqa asosiy zanjir hisoblanadi, uglerodlar o‘rinbosarlarga eng kichik raqamlar tushadigan qilib raqamlanadi: 1,2-dimetilsiklobutan, 1-etil-3-metilsiklopentan. Izomeriya siklobutandan boshlanadi: C₄H₈ ga siklobutan va metilsiklopropan mos keladi. Laboratoriyada sikloalkanlar uglerod zanjirining ikki chetida galogeni bor birikmalarga rux ta’sir ettirib olinadi: BrCH₂–CH₂–CH₂Br + Zn → siklopropan + ZnBr₂. Sanoatda benzol va gomologlarini katalizator ishtirokida gidrogenlab siklogeksan va uning hosilalari olinadi: C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂.

CₙH₂ₙ
SikloalkanFormula
siklopropanC₃H₆
siklobutanC₄H₈
siklopentanC₅H₁₀
sikloheksanC₆H₁₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Baliqchilar to‘ri va mustahkam arqon ko‘pincha neylondan to‘qiladi. Neylon xomashyosi neftdan olinadigan olti uglerodli halqa, ya’ni tsikloheksandan boshlanadi: halqa ochilib, boshqa molekulalar bilan uzun zanjirga ulanadi. Shunday qilib, neftdagi halqadan sintetik ip hosil bo‘ladi.

Kim ishlatadi

To‘qimachilik muhandislari sintetik tola oladi, plastmassa zavodi kimyogarlari halqali xomashyoni zanjirga aylantiradi, baliq ovlash anjomlari ishlab chiqaruvchilari chidamli to‘r tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Arqon, sumka yoki kiyim birkasida (uyda, maktabda yoki do‘konda) «neylon» yoki «poliamid» so‘zini qidiring va qaysi buyumlar shundan tayyorlanganini yozib qo‘ying.

Namunalar
CH3
C₅H₁₀ formulaga mos sikloalkanlar: siklopentan, metilsiklobutan, etilsiklopropan, 1,1-dimetilsiklopropan, 1,2-dimetilsiklopropan (fazoviy shakllarsiz — 5 ta tuzilish izomeri).
C6H6 + 3H2Ni, t°→C6H12
benzol → sikloheksan
1,4-dibrombutan + Zn → siklobutan + ZnBr₂. 78 g benzol (1 mol) gidrogenlansa, C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂ bo‘yicha 1 mol, ya’ni 84 g siklogeksan hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Plastilin sharlari va cho‘plardan siklopropan, siklobutan, siklopentan halqa modellarini yig‘ing. Qaysi halqa «tarang», qaysi biri erkinroq ekanini sezib ko‘ring (burchaklar 60°, 90°, 108°). Kattalar nazoratida.

Mashq
1
Sikloalkanlarning umumiy formulasini yozing.
2
Siklopropan C₃H₆ ning 2 molini hosil qilish uchun necha mol 1,3-dibrompropan kerak?
3
156 g benzol gidrogenlanganda necha gramm siklogeksan hosil bo‘ladi (M(C₆H₆) = 78, M(C₆H₁₂) = 84)?
4
Nima uchun siklobutan va metilsiklopropan izomerlar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHech qachon tushmaydigan to‘pHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →