Sikloalkanlar. Nomenklaturasi. Izomeriyasi. Olinishi
Sikloalkanlar — uglerod atomlari halqa hosil qilgan to‘yingan uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ (n ≥ 3). Ular mos alkandan ikki vodorod atomi kamligi bilan farq qiladi: propan C₃H₈ → siklopropan C₃H₆, butan → siklobutan C₄H₈, pentan → siklopentan C₅H₁₀, geksan → siklogeksan C₆H₁₂. Nom alkan nomi oldiga «siklo» qo‘shib yasaladi; halqa asosiy zanjir hisoblanadi, uglerodlar o‘rinbosarlarga eng kichik raqamlar tushadigan qilib raqamlanadi: 1,2-dimetilsiklobutan, 1-etil-3-metilsiklopentan. Izomeriya siklobutandan boshlanadi: C₄H₈ ga siklobutan va metilsiklopropan mos keladi. Laboratoriyada sikloalkanlar uglerod zanjirining ikki chetida galogeni bor birikmalarga rux ta’sir ettirib olinadi: BrCH₂–CH₂–CH₂Br + Zn → siklopropan + ZnBr₂. Sanoatda benzol va gomologlarini katalizator ishtirokida gidrogenlab siklogeksan va uning hosilalari olinadi: C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂.
| Sikloalkan | Formula |
|---|---|
| siklopropan | C₃H₆ |
| siklobutan | C₄H₈ |
| siklopentan | C₅H₁₀ |
| sikloheksan | C₆H₁₂ |
Baliqchilar to‘ri va mustahkam arqon ko‘pincha neylondan to‘qiladi. Neylon xomashyosi neftdan olinadigan olti uglerodli halqa, ya’ni tsikloheksandan boshlanadi: halqa ochilib, boshqa molekulalar bilan uzun zanjirga ulanadi. Shunday qilib, neftdagi halqadan sintetik ip hosil bo‘ladi.
To‘qimachilik muhandislari sintetik tola oladi, plastmassa zavodi kimyogarlari halqali xomashyoni zanjirga aylantiradi, baliq ovlash anjomlari ishlab chiqaruvchilari chidamli to‘r tayyorlaydi.
Arqon, sumka yoki kiyim birkasida (uyda, maktabda yoki do‘konda) «neylon» yoki «poliamid» so‘zini qidiring va qaysi buyumlar shundan tayyorlanganini yozib qo‘ying.
Plastilin sharlari va cho‘plardan siklopropan, siklobutan, siklopentan halqa modellarini yig‘ing. Qaysi halqa «tarang», qaysi biri erkinroq ekanini sezib ko‘ring (burchaklar 60°, 90°, 108°). Kattalar nazoratida.