ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Izomeriya va uning turlari

Darslar 3 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
3

Izomeriya va uning turlari

Darslik: 11–14-betlar
MaqsadIzomeriya turlarini (zanjir, holat, sinflararo, geometrik) farqlash va izomerlarning tuzilishini yozish.
Yangi so‘zlar
izomerlar · isomerszanjir izomeriyasi · chain isomerismsinflararo izomeriya · interclass isomerismsis-, trans-izomeriya · cis-/trans- isomerism
Tushuntirish

Molekulyar formulasi bir xil, lekin tuzilishi va xossalari turlicha bo‘lgan moddalar izomerlar, bu hodisa esa izomeriya deyiladi; atamani XIX asr 30-yillarida I. Berselius kiritgan. Zanjir izomeriyasida uglerod skeleti turlicha: C₄H₁₀ uchun n-butan va 2-metilpropan (izobutan), C₅H₁₂ uchun uchta izomer, geksan uchun 5 ta, geptan uchun 9 ta izomer bor. Holat izomeriyasida funksional guruh yoki qo‘shbog‘ (uchbog‘) zanjirning turli uglerodida turadi: 1-xlorbutan va 2-xlorbutan, buten-1 va buten-2, propanol-1 va propanol-2. Sinflararo izomeriyada formula bir xil, ammo moddalar turli sinfga kiradi: C₂H₆O formulaga etanol (spirt) ham, dimetil efir ham mos keladi; C₃H₆O ga propanal (aldegid) va propanon (keton). Geometrik izomeriya qo‘shbog‘ atrofida erkin aylanish bo‘lmagani uchun yuzaga keladi: agar ikkala qo‘shbog‘li uglerod har xil ikkita o‘rinbosarga ega bo‘lsa, o‘rinbosarlar bir tomonda (sis-) yoki qarama-qarshi tomonda (trans-) joylashadi.

HHHCH3 HHHHCCC
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yoqilg‘i quyish shoxobchasidagi 92 va 95 raqamlari benzinning dvigatelda «taqillamasdan» yonish qobiliyatini bildiradi. C₈H₁₈ formulali tarmoqlanmagan zanjirli molekula dvigatelda notekis yonadi, tarmoqlangan izomeri esa silliq yonadi. Formula bir xil, ammo benzin sifati boshqa.

Kim ishlatadi

Neftni qayta ishlash zavodining kimyogarlari tarmoqlangan molekulalar ulushini oshiradi, avtomexaniklar dvigatel taqillashining sababini topadi, dori kimyogarlari izomerlarning ta’siri farqini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir xil harflardan, ammo boshqa tartibda yozilgan uchta juft so‘z toping (masalan, «sut» va «tus») va tartib ma’noni qanday o‘zgartirishini kuzating. Izomerlar ham shunday: atomlar bir xil, ammo joylashishi boshqa, xossalari ham boshqa.

Namunalar
HHHCH3 CH3 HHHCCC
C₅H₁₂ ning uchta izomeri: n-pentan CH₃–CH₂–CH₂–CH₂–CH₃; 2-metilbutan CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃; 2,2-dimetilpropan C(CH₃)₄. Bu — zanjir izomeriyasi.
HHHHHHHHCCCC
Buten-2 CH₃–CH=CH–CH₃ da ikkala qo‘shbog‘li uglerod H va CH₃ ga ega, shuning uchun sis- va trans-izomerlari bor. Propen CH₂=CH–CH₃ da C-1 da ikkita bir xil H bor — geometrik izomer yo‘q.
Sinfda faoliyat

Ikki xil rangli plastilin sharchalaridan va cho‘plardan C₅H₁₂ ning uchala izomeri modelini yig‘ing va ularni «eng uzun zanjir» belgisi bo‘yicha guruhlang. Cho‘plar bilan kattalar nazoratida ishlang.

Mashq
1
C₄H₁₀ uchun nechta izomer mavjud?
2
Geksan va geptanning izomerlari sonini qo‘shing.
3
Butanol-1 va butanol-2 qanday izomeriya turiga misol bo‘ladi?
4
Nima uchun penten-1 sis-, trans-izomerlarga ega emas, penten-2 esa ega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSheva so‘zlari xatomi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →