Izomeriya va uning turlari
Molekulyar formulasi bir xil, lekin tuzilishi va xossalari turlicha bo‘lgan moddalar izomerlar, bu hodisa esa izomeriya deyiladi; atamani XIX asr 30-yillarida I. Berselius kiritgan. Zanjir izomeriyasida uglerod skeleti turlicha: C₄H₁₀ uchun n-butan va 2-metilpropan (izobutan), C₅H₁₂ uchun uchta izomer, geksan uchun 5 ta, geptan uchun 9 ta izomer bor. Holat izomeriyasida funksional guruh yoki qo‘shbog‘ (uchbog‘) zanjirning turli uglerodida turadi: 1-xlorbutan va 2-xlorbutan, buten-1 va buten-2, propanol-1 va propanol-2. Sinflararo izomeriyada formula bir xil, ammo moddalar turli sinfga kiradi: C₂H₆O formulaga etanol (spirt) ham, dimetil efir ham mos keladi; C₃H₆O ga propanal (aldegid) va propanon (keton). Geometrik izomeriya qo‘shbog‘ atrofida erkin aylanish bo‘lmagani uchun yuzaga keladi: agar ikkala qo‘shbog‘li uglerod har xil ikkita o‘rinbosarga ega bo‘lsa, o‘rinbosarlar bir tomonda (sis-) yoki qarama-qarshi tomonda (trans-) joylashadi.
Yoqilg‘i quyish shoxobchasidagi 92 va 95 raqamlari benzinning dvigatelda «taqillamasdan» yonish qobiliyatini bildiradi. C₈H₁₈ formulali tarmoqlanmagan zanjirli molekula dvigatelda notekis yonadi, tarmoqlangan izomeri esa silliq yonadi. Formula bir xil, ammo benzin sifati boshqa.
Neftni qayta ishlash zavodining kimyogarlari tarmoqlangan molekulalar ulushini oshiradi, avtomexaniklar dvigatel taqillashining sababini topadi, dori kimyogarlari izomerlarning ta’siri farqini o‘rganadi.
Bir xil harflardan, ammo boshqa tartibda yozilgan uchta juft so‘z toping (masalan, «sut» va «tus») va tartib ma’noni qanday o‘zgartirishini kuzating. Izomerlar ham shunday: atomlar bir xil, ammo joylashishi boshqa, xossalari ham boshqa.
Ikki xil rangli plastilin sharchalaridan va cho‘plardan C₅H₁₂ ning uchala izomeri modelini yig‘ing va ularni «eng uzun zanjir» belgisi bo‘yicha guruhlang. Cho‘plar bilan kattalar nazoratida ishlang.