Oksobirikmalar. Aldegidlar. Olinishi va xossalari
Tarkibida karbonil guruh >C=O bo‘lgan birikmalar oksobirikmalar, ulardan karbonil uglerod vodorod bilan bog‘langanlari — aldegidlar (–CHO guruhi), umumiy formulasi CₙH₂ₙO. Vakillari: metanal HCHO (chumoli aldegid, formaldegid), etanal CH₃CHO (sirka aldegid), propanal; nomi alkan nomiga «-al» qo‘shib yasaladi. Olinishi: birlamchi spirtni mis(II) oksid yoki havo kislorodi bilan oksidlash (CH₃CH₂OH + CuO → CH₃CHO + Cu + H₂O), atsetilenni gidratlash (Kucherov: HC≡CH + H₂O → CH₃CHO, simob tuzlari), 1,1-digalogenalkanni gidrolizlash. Aldegidlar vodorod qo‘shib birlamchi spirtga qaytariladi (Ni): CH₃CHO + H₂ → CH₃CH₂OH. Ular oson oksidlanadi, bu ularning sifat reaksiyalari: «kumush ko‘zgu» — Ag₂O ning ammiakli eritmasi bilan CH₃CHO + Ag₂O → CH₃COOH + 2Ag (idish devorida kumush qatlami); mis(II) gidroksid bilan qizdirilganda ko‘k cho‘kma avval sariq CuOH, so‘ng qizil Cu₂O ga o‘tadi: CH₃CHO + 2Cu(OH)₂ → CH₃COOH + Cu₂O + 2H₂O. Metanal ko‘p miqdordagi oksidlovchida CO₂ gacha oksidlanib, bitta molekuladan 4 ta Ag beradi. Fenol bilan polikondensatsiyada fenolformaldegid smola hosil bo‘ladi. Metanalning 40 % li eritmasi formalin deyiladi; metanal zaharli va bo‘g‘uvchi hidli.
Doskada aldegid guruhini (–CH=O) va karboksil guruhini (–COOH) solishtiring: C va O orasidagi bog‘lar, H ning joylashishi. «Kumush ko‘zgu» va Cu(OH)₂ reaksiyalarini faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi, sinfda tomosha qilib natijalarni yozib boring.