Nitrobirikmalar. Olinishi va xossalari
Uglevodorod molekulasidagi vodorod atomining nitroguruh –NO₂ ga almashinishidan hosil bo‘lgan birikmalar nitrobirikmalar deyiladi (R–NO₂). Ratsional nomi uglevodorod nomiga «nitro» qo‘shib yasaladi: nitrometan CH₃NO₂, nitroetan C₂H₅NO₂; sistematik nomda nitroguruh o‘rinbosar sifatida raqami bilan aytiladi: 1-nitropropan, 2-nitropropan, 2-metil-2-nitropropan. Nitrobirikmalar aminokislotalarga sinflararo izomer: nitroetan C₂H₅NO₂ va glitsin H₂N–CH₂–COOH. Olinishi — nitrolash: alkanlarni suyultirilgan HNO₃ bilan qizdirib (taxminan 140 °C), arenlarni konsentrlangan HNO₃ va H₂SO₄ aralashmasi bilan: C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O. Nitrobenzol — sarg‘ish moysimon, achchiq bodom hidli zaharli suyuqlik. Eng muhim xossasi — qaytarilish: nitrobirikma aminga aylanadi. N. N. Zinin (1842) nitrobenzoldan anilin oldi; hozir H₂ va katalizator yoki metall va kislota qo‘llanadi: C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O. Nitrobirikmalar bo‘yoqlar, dorilar va erituvchilar sintezida oraliq mahsulot; ba’zi ko‘p nitroguruhli moddalar (trinitrotoluol, pikrin kislota) portlovchi, ular bilan faqat mutaxassislar ishlaydi.
Jadval: nitrometan, nitroetan, nitrobenzol — formula, molyar massa, qo‘llanishi. Portlovchi moddalar haqida faqat umumiy ma’lumot o‘qiladi; ularni olish yoki ishlatish bo‘yicha hech narsa qilinmaydi.