ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Nitrobirikmalar

Darslar 32 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
32

Nitrobirikmalar. Olinishi va xossalari

Darslik: 131–134-betlar
MaqsadNitrobirikmalarning tuzilishi, nomlanishi, olinishi va xossalarini (qaytarilish) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
nitroguruh · nitro groupnitrolash · nitrationnitrobenzol · nitrobenzeneqaytarilish · reduction
Tushuntirish

Uglevodorod molekulasidagi vodorod atomining nitroguruh –NO₂ ga almashinishidan hosil bo‘lgan birikmalar nitrobirikmalar deyiladi (R–NO₂). Ratsional nomi uglevodorod nomiga «nitro» qo‘shib yasaladi: nitrometan CH₃NO₂, nitroetan C₂H₅NO₂; sistematik nomda nitroguruh o‘rinbosar sifatida raqami bilan aytiladi: 1-nitropropan, 2-nitropropan, 2-metil-2-nitropropan. Nitrobirikmalar aminokislotalarga sinflararo izomer: nitroetan C₂H₅NO₂ va glitsin H₂N–CH₂–COOH. Olinishi — nitrolash: alkanlarni suyultirilgan HNO₃ bilan qizdirib (taxminan 140 °C), arenlarni konsentrlangan HNO₃ va H₂SO₄ aralashmasi bilan: C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O. Nitrobenzol — sarg‘ish moysimon, achchiq bodom hidli zaharli suyuqlik. Eng muhim xossasi — qaytarilish: nitrobirikma aminga aylanadi. N. N. Zinin (1842) nitrobenzoldan anilin oldi; hozir H₂ va katalizator yoki metall va kislota qo‘llanadi: C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O. Nitrobirikmalar bo‘yoqlar, dorilar va erituvchilar sintezida oraliq mahsulot; ba’zi ko‘p nitroguruhli moddalar (trinitrotoluol, pikrin kislota) portlovchi, ular bilan faqat mutaxassislar ishlaydi.

HHHHHCCNO2
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘li hududda yo‘l qurilishida qoyani portlatib kesish kerak bo‘lsa, buni faqat litsenziyali portlatish guruhlari bajaradi: portlovchi moddalar (ularning ba’zilari nitrobirikmalar) bilan, ishlash joyidan bir necha yuz metr uzoqda to‘siq, signal va qat’iy qoidalarga amal qilgan holda. Qoidalar qattiq, chunki xato qimmatga tushadi.

Kim ishlatadi

Litsenziyali portlatish ustalari va konchilik muhandislari xavfli moddalar bilan ishlaydi, qurilish muhandislari ishlarni xavfsizlik zonasi bilan rejalashtiradi, dori va bo‘yoq kimyogarlari nitrobirikmalarni aminlarga aylantirib foydali moddalar oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabda hech kim nitrobirikmalar bilan ishlamaydi, shuning uchun xavfsizlik jihatini qog‘ozda mashq qiling: 1 sm = 100 m masshtabida portlatish zonasini chizing, portlash nuqtasini va undan 500 m uzoqdagi xavfsiz to‘siq chizig‘ini belgilang, zona ichida «hech qachon» qoidalaridan ikkitasini va nima uchun bu yerda faqat o‘qitilgan, litsenziyali kishilar ishlashini yozing.

Namunalar
C6H5NO2 + 3H2kat.→C6H5NH2 + 2H2O
Zinin reaksiyasi
Nitrobenzolning molyar massasi 12·6 + 5 + 14 + 32 = 123 g/mol, anilinniki 93 g/mol: 123 g nitrobenzol 93 g anilin beradi (C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O) va 6 g H₂ ketadi.
0204060807545C₂H₅NO₂C₂H₅NH₂M, g/mol
Nitroetan C₂H₅NO₂ (75 g/mol) qaytarilganda etilamin C₂H₅NH₂ (45 g/mol) hosil bo‘ladi: C₂H₅NO₂ + 3H₂ → C₂H₅NH₂ + 2H₂O. Nitrometandagi azotning oksidlanish darajasi +3, uglerodniki −2.
Sinfda faoliyat

Jadval: nitrometan, nitroetan, nitrobenzol — formula, molyar massa, qo‘llanishi. Portlovchi moddalar haqida faqat umumiy ma’lumot o‘qiladi; ularni olish yoki ishlatish bo‘yicha hech narsa qilinmaydi.

Mashq
1
Nitroguruhning formulasi qanday?
2
Nitrobenzol C₆H₅NO₂ ning molyar massasi (C = 12, H = 1, N = 14, O = 16)?
3
123 g nitrobenzol qaytarilsa, necha gramm anilin (M = 93) hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun nitroetan va glitsin izomer?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPiramida kesimi: yarmi emasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →