Nitrobirikmalar. Olinishi va xossalari
Uglevodorod molekulasidagi vodorod atomining nitroguruh –NO₂ ga almashinishidan hosil bo‘lgan birikmalar nitrobirikmalar deyiladi (R–NO₂). Ratsional nomi uglevodorod nomiga «nitro» qo‘shib yasaladi: nitrometan CH₃NO₂, nitroetan C₂H₅NO₂; sistematik nomda nitroguruh o‘rinbosar sifatida raqami bilan aytiladi: 1-nitropropan, 2-nitropropan, 2-metil-2-nitropropan. Nitrobirikmalar aminokislotalarga sinflararo izomer: nitroetan C₂H₅NO₂ va glitsin H₂N–CH₂–COOH. Olinishi — nitrolash: alkanlarni suyultirilgan HNO₃ bilan qizdirib (taxminan 140 °C), arenlarni konsentrlangan HNO₃ va H₂SO₄ aralashmasi bilan: C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O. Nitrobenzol — sarg‘ish moysimon, achchiq bodom hidli zaharli suyuqlik. Eng muhim xossasi — qaytarilish: nitrobirikma aminga aylanadi. N. N. Zinin (1842) nitrobenzoldan anilin oldi; hozir H₂ va katalizator yoki metall va kislota qo‘llanadi: C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O. Nitrobirikmalar bo‘yoqlar, dorilar va erituvchilar sintezida oraliq mahsulot; ba’zi ko‘p nitroguruhli moddalar (trinitrotoluol, pikrin kislota) portlovchi, ular bilan faqat mutaxassislar ishlaydi.
Tog‘li hududda yo‘l qurilishida qoyani portlatib kesish kerak bo‘lsa, buni faqat litsenziyali portlatish guruhlari bajaradi: portlovchi moddalar (ularning ba’zilari nitrobirikmalar) bilan, ishlash joyidan bir necha yuz metr uzoqda to‘siq, signal va qat’iy qoidalarga amal qilgan holda. Qoidalar qattiq, chunki xato qimmatga tushadi.
Litsenziyali portlatish ustalari va konchilik muhandislari xavfli moddalar bilan ishlaydi, qurilish muhandislari ishlarni xavfsizlik zonasi bilan rejalashtiradi, dori va bo‘yoq kimyogarlari nitrobirikmalarni aminlarga aylantirib foydali moddalar oladi.
Maktabda hech kim nitrobirikmalar bilan ishlamaydi, shuning uchun xavfsizlik jihatini qog‘ozda mashq qiling: 1 sm = 100 m masshtabida portlatish zonasini chizing, portlash nuqtasini va undan 500 m uzoqdagi xavfsiz to‘siq chizig‘ini belgilang, zona ichida «hech qachon» qoidalaridan ikkitasini va nima uchun bu yerda faqat o‘qitilgan, litsenziyali kishilar ishlashini yozing.
Jadval: nitrometan, nitroetan, nitrobenzol — formula, molyar massa, qo‘llanishi. Portlovchi moddalar haqida faqat umumiy ma’lumot o‘qiladi; ularni olish yoki ishlatish bo‘yicha hech narsa qilinmaydi.