Sikloalkanlarning fizik va kimyoviy xossalari
Sikloalkanlar suvda erimaydi; siklopropan va siklobutan gaz, siklopentan va siklogeksan suyuqlik, yuqori vakillari qattiq moddalar; molekulyar massa ortishi bilan qaynash harorati va zichlik oshadi. Kimyoviy jihatdan kichik halqali siklopropan va siklobutan tarang va beqaror: ular katalizator ishtirokida H₂, Br₂, HBr ni biriktirib, halqa ochilgan alkan hosilalariga aylanadi, masalan C₃H₆ + H₂ → C₃H₈ (Ni, yengil qizdirish). Siklopentan bunday reaksiyaga ancha qiyin kirishadi (taxminan 300 °C), siklogeksan esa asosan alkanlarga o‘xshab o‘rin olish reaksiyasiga kirishadi: C₆H₁₂ + Cl₂ → C₆H₁₁Cl + HCl. N. D. Zelinskiy platina katalizatori ustida siklogeksanni degidrogenlab benzol oldi: C₆H₁₂ → C₆H₆ + 3H₂. Sikloalkanlar yonganda CO₂ va H₂O ning mol miqdori teng bo‘ladi: CₙH₂ₙ + 1,5nO₂ → nCO₂ + nH₂O. Geksaxlorsiklogeksan C₆H₆Cl₆ (geksaxloran, uning bir izomeri — lindan) ilgari qishloq xo‘jaligida insektitsid sifatida ishlatilgan; u atrof-muhitda uzoq saqlanib, organizmlarda to‘planadi, shuning uchun 2009-yildan barqaror organik ifloslantiruvchilar haqidagi Stokgolm konvensiyasi ro‘yxatiga kiritilgan va qishloq xo‘jaligida ishlatilishi taqiqlangan.
| Halqa | Burchak | Holati | Reaksiya |
|---|---|---|---|
| siklopropan | 60° | gaz | birikish oson |
| siklobutan | 90° | gaz | birikish mumkin |
| siklopentan | 108° | suyuq | almashinish |
| sikloheksan | ≈109° | suyuq | almashinish |
Yupqa bog‘ shlangini kichkina doira qilib bukib ko‘ring: u burishib «sinadi», katta doirada esa erkin egiladi. Molekulalarda ham shunday: uch uglerodli halqada burchaklar juda siqiladi, shuning uchun u zo‘riqqan va oson ochiladi; olti uglerodli halqa esa bo‘sh va barqaror.
Dori kimyogarlari tarkibiga zo‘riqqan halqa kiritib faol molekula yaratadi, materialshunoslar zo‘riqish energiyasidan foydalanadi, quvur va kabel muhandislari egish radiusini hisoblab, burishishni oldini oladi.
Faqat o‘qing: hasharot qiradigan vosita yoki bog‘ kimyoviy moddasi qadog‘idagi (do‘konda yoki rasmda) tabiatga va suvga zarar haqidagi so‘zlarni toping va odamni hamda tabiatni himoya qiladigan ikkita qoidani yozing. Hech qachon ochmang va hidlamang. Halqali tuzilishli ba’zi eski zaharli vositalar tabiatda uzoq saqlanib qolgan, shuning uchun hozir qadoqlarda shunday ogohlantirishlar bor.
Bir xil formula (C₄H₈) ga ega uch modda — siklobutan, buten-1 va 2-metilpropen — haqida jadval tuzing: halqa yoki qo‘shbog‘ bormi, birikish reaksiyasiga qanchalik oson kirishadi. Hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.