Alkenlar va ularning nomenklaturasi
Alkenlar — molekulasida bitta C=C qo‘shbog‘ bo‘lgan ochiq zanjirli to‘yinmagan uglevodorodlar; umumiy formulasi CₙH₂ₙ, birinchi vakili etilen (eten) C₂H₄. Qo‘shbog‘ bitta σ- va bitta π-bog‘dan iborat; π-bog‘ kuchsiz, shu sababli alkenlar faol. CH₂=CH– radikali vinil radikali deyiladi. Sistematik nomda mos alkan nomidagi «-an» «-en» ga almashtiriladi va qo‘shbog‘ o‘rni raqam bilan ko‘rsatiladi: propen CH₂=CH–CH₃, buten-1, buten-2. Asosiy zanjir qo‘shbog‘ni o‘z ichiga olishi va raqamlash qo‘shbog‘ga yaqin uchdan boshlanishi shart; o‘rinbosarlar alifbo tartibida aytiladi: 2-metilbuten-2. Ratsional nomenklaturada alken etilenning hosilasi deb qaraladi: propen — metiletilen, buten-2 — simmetrik dimetiletilen, 2-metilpropen — nosimmetrik dimetiletilen. Galogenli hosilalarda ham galogen o‘rinbosar sifatida alifbo tartibida aytiladi: 3-brompropen-1.
Bozordan olingan qattiq yashil pomidor yoki xurmo tez pishsin desangiz, pishgan mevalar bilan yopiq qog‘oz paketga solib qo‘yiladi: pishgan mevalar etilen gazi chiqaradi va qo‘shnisini pishishga undaydi. Yolg‘iz qo‘yilgan meva odatda sekinroq pishadi.
Meva omborlarini boshqaruvchilar etilen miqdorini nazorat qilib, mevani kerakli vaqtda pishiradi, issiqxona dehqonlari hosilni yetilish vaqtiga moslaydi, plastmassa zavodi kimyogarlari etilendan polietilen oladi.
Imkoningiz bo‘lsa, ikkita bir xil xom mevadan birini pishgan meva bilan paketda, ikkinchisini alohida qoldiring va 2–3 kun rangi va yumshoqligini solishtiring (yemang).
Qo‘shbog‘ yo‘q va bor molekulalarni taqqoslash: propan va propen modellarini yig‘ing, qo‘shbog‘ni ikkita parallel cho‘p bilan ko‘rsating va «aylanish» mumkin yoki mumkin emasligini sinab ko‘ring. Cho‘plar bilan ehtiyot bo‘ling.