ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkenlar va ularning nomenklaturasi

Darslar 11 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
11

Alkenlar va ularning nomenklaturasi

Darslik: 42–44-betlar
MaqsadAlkenlarning umumiy formulasi va tuzilishini aytish, ularni sistematik va ratsional nomenklatura bo‘yicha nomlash.
Yangi so‘zlar
alkenlar (etilen qatori) · alkenes (ethylene series)qo‘shbog‘ · double bondvinil radikali · vinyl radicalto‘yinmagan uglevodorod · unsaturated hydrocarbon
Tushuntirish

Alkenlar — molekulasida bitta C=C qo‘shbog‘ bo‘lgan ochiq zanjirli to‘yinmagan uglevodorodlar; umumiy formulasi CₙH₂ₙ, birinchi vakili etilen (eten) C₂H₄. Qo‘shbog‘ bitta σ- va bitta π-bog‘dan iborat; π-bog‘ kuchsiz, shu sababli alkenlar faol. CH₂=CH– radikali vinil radikali deyiladi. Sistematik nomda mos alkan nomidagi «-an» «-en» ga almashtiriladi va qo‘shbog‘ o‘rni raqam bilan ko‘rsatiladi: propen CH₂=CH–CH₃, buten-1, buten-2. Asosiy zanjir qo‘shbog‘ni o‘z ichiga olishi va raqamlash qo‘shbog‘ga yaqin uchdan boshlanishi shart; o‘rinbosarlar alifbo tartibida aytiladi: 2-metilbuten-2. Ratsional nomenklaturada alken etilenning hosilasi deb qaraladi: propen — metiletilen, buten-2 — simmetrik dimetiletilen, 2-metilpropen — nosimmetrik dimetiletilen. Galogenli hosilalarda ham galogen o‘rinbosar sifatida alifbo tartibida aytiladi: 3-brompropen-1.

HHHHCC
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozordan olingan qattiq yashil pomidor yoki xurmo tez pishsin desangiz, pishgan mevalar bilan yopiq qog‘oz paketga solib qo‘yiladi: pishgan mevalar etilen gazi chiqaradi va qo‘shnisini pishishga undaydi. Yolg‘iz qo‘yilgan meva odatda sekinroq pishadi.

Kim ishlatadi

Meva omborlarini boshqaruvchilar etilen miqdorini nazorat qilib, mevani kerakli vaqtda pishiradi, issiqxona dehqonlari hosilni yetilish vaqtiga moslaydi, plastmassa zavodi kimyogarlari etilendan polietilen oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Imkoningiz bo‘lsa, ikkita bir xil xom mevadan birini pishgan meva bilan paketda, ikkinchisini alohida qoldiring va 2–3 kun rangi va yumshoqligini solishtiring (yemang).

Namunalar
HHHCH3 HHHHCCCC
CH₃–C(CH₃)=CH–CH₃: zanjir 4 uglerodli, qo‘shbog‘ 2-uglerodda, metil ham 2-da — 2-metilbuten-2. CH₂=CH–C(CH₃)₃ — 3,3-dimetilbuten-1.
HHHHHHCCC
Alkenning molyar massasi 70 g/mol bo‘lsa: 14n = 70, n = 5, formulasi C₅H₁₀. Propen C₃H₆ da σ-bog‘lar: 6 ta C–H va 2 ta C–C, jami 8 ta; π-bog‘ 1 ta.
Sinfda faoliyat

Qo‘shbog‘ yo‘q va bor molekulalarni taqqoslash: propan va propen modellarini yig‘ing, qo‘shbog‘ni ikkita parallel cho‘p bilan ko‘rsating va «aylanish» mumkin yoki mumkin emasligini sinab ko‘ring. Cho‘plar bilan ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Alkenlarning umumiy formulasi qanday?
2
Molyar massasi 70 g/mol bo‘lgan alkendagi uglerod atomlari soni nechta?
3
Propen molekulasidagi σ-bog‘lar sonini toping.
4
Nima uchun alkenni nomlashda raqamlash qo‘shbog‘ga yaqin uchdan boshlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →