ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Disaxaridlar va polisaxaridlar

Darslar 31 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
31

Disaxaridlar. Polisaxaridlar. Olinishi va xossalari

Darslik: 125–131-betlar
MaqsadDisaxaridlar (saxaroza, maltoza) va polisaxaridlar (kraxmal, selluloza) tuzilishi, gidrolizi va xossalarini solishtirish.
Yangi so‘zlar
disaxaridlar · disaccharidessaxaroza · sucrosekraxmal · starchselluloza · cellulose
Tushuntirish

Disaxaridlar C₁₂H₂₂O₁₁ formulaga ega; gidrolizda ikki monosaxarid hosil qiladi. Saxaroza (lavlagi yoki qamish shakari) glukoza va fruktoza qoldiqlaridan iborat: C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → C₆H₁₂O₆ (glukoza) + C₆H₁₂O₆ (fruktoza); u erkin aldegid guruhiga ega emas, shuning uchun gidrolizdan oldin «kumush ko‘zgu» ni bermaydi, kislota bilan qaynatilgach beradi. Maltoza (solod shakari) gidrolizda ikkita glukoza beradi. Polisaxaridlar — juda ko‘p monosaxarid zvenolaridan tuzilgan tabiiy polimerlar (C₆H₁₀O₅)ₙ. Kraxmal — α-glukoza qoldiqlaridan, oq kukun, sovuq suvda erimaydi, issiq suvda bo‘kib kleyster hosil qiladi; yod bilan ko‘k rang beradi (sifat reaksiya); gidrolizda glukozagacha parchalanadi: (C₆H₁₀O₅)ₙ + nH₂O → nC₆H₁₂O₆. Selluloza — β-glukoza qoldiqlaridan tolasimon polimer; o‘simlik hujayra devorlarining asosi, paxta tolasi, qog‘oz va gazlama xomashyosi; yod bilan ko‘k rang bermaydi, odam hazm qila olmaydi (xun tola). Kraxmal va selluloza formulasi bir xil, farqi glukoza qoldiqlarining bog‘lanish usulida. Paxta O‘zbekistonning an’anaviy qishloq xo‘jaligi mahsuloti, uning asosiy komponenti selluloza.

UglevodFormulaTarkibi
saxarozaC₁₂H₂₂O₁₁glyukoza + fruktoza
maltozaC₁₂H₂₂O₁₁2 glyukoza
kraxmal(C₆H₁₀O₅)ₙglyukoza qoldiqlari; yod bilan ko‘k
kletchatka(C₆H₁₀O₅)ₙpaxta tolasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Paxta tolasining taxminan 90 % i sellyulozadan iborat, ya’ni 250 g li paxtali sochiqda taxminan 225 g sellyuloza bor. Daftaringizning qog‘ozi ham xuddi shu polimerdan, faqat yog‘ochdan olingan. Sellyuloza va kraxmal formulasi bir xil, lekin glyukoza qoldiqlari boshqacha bog‘langan.

Kim ishlatadi

Yigiruv fabrikasi ishchilari paxta tolasini ip qiladi, qog‘oz ishlab chiqaruvchilar yog‘och sellyulozasini qayta ishlaydi, dietologlar tola (kletchatka) hazmga qanday ta’sir qilishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Eski qog‘oz varag‘ini qo‘lda yirting va yirtilgan chetga qarang: mayda tolalar ko‘rinadi, kesilgan chetda esa ular kam bo‘ladi (qaychi ishlatmang).

Namunalar
010020030040034218180180saxarozasuvglyukozafruktozaMassa, g
342 g saxaroza (1 mol) gidrolizlansa, 180 g glukoza va 180 g fruktoza hosil bo‘ladi (342 + 18 = 360). 342 g maltoza esa 360 g glukoza beradi.
ƒFormula
n = M(polimer) : M(zveno)
kraxmal zvenosi C₆H₁₀O₅ = 162 g/mol
Kraxmalning molyar massasi 81000 g/mol bo‘lsa, n = 81000 : 162 = 500 (C₆H₁₀O₅ zvenosi — 162 g/mol). 162 g kraxmaldan to‘liq gidrolizda 180 g glukoza olinadi.
Sinfda faoliyat

Kraxmal va yod: sinfda o‘qituvchi kartoshka kesimiga yod eritmasidan tomizib ko‘rsatadi; siz rang o‘zgarishini yozib borasiz. Yod eritmasi ichilmaydi, kiyimni dog‘laydi — uyda mustaqil ishlatilmaydi.

Mashq
1
Saxaroza gidrolizida qanday monosaxaridlar hosil bo‘ladi?
2
Kraxmalning molyar massasi 81000 g/mol. Polimerlanish darajasi n nechaga teng (zveno 162 g/mol)?
3
342 g maltoza gidrolizlanganda necha gramm glukoza hosil bo‘ladi (M(maltoza) = 342, M(glukoza) = 180)?
4
Nima uchun kraxmal va selluloza formulasi bir xil bo‘lsa-da, xossalari har xil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki batareya — ikki baravar tokmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →