Disaxaridlar. Polisaxaridlar. Olinishi va xossalari
Disaxaridlar C₁₂H₂₂O₁₁ formulaga ega; gidrolizda ikki monosaxarid hosil qiladi. Saxaroza (lavlagi yoki qamish shakari) glukoza va fruktoza qoldiqlaridan iborat: C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → C₆H₁₂O₆ (glukoza) + C₆H₁₂O₆ (fruktoza); u erkin aldegid guruhiga ega emas, shuning uchun gidrolizdan oldin «kumush ko‘zgu» ni bermaydi, kislota bilan qaynatilgach beradi. Maltoza (solod shakari) gidrolizda ikkita glukoza beradi. Polisaxaridlar — juda ko‘p monosaxarid zvenolaridan tuzilgan tabiiy polimerlar (C₆H₁₀O₅)ₙ. Kraxmal — α-glukoza qoldiqlaridan, oq kukun, sovuq suvda erimaydi, issiq suvda bo‘kib kleyster hosil qiladi; yod bilan ko‘k rang beradi (sifat reaksiya); gidrolizda glukozagacha parchalanadi: (C₆H₁₀O₅)ₙ + nH₂O → nC₆H₁₂O₆. Selluloza — β-glukoza qoldiqlaridan tolasimon polimer; o‘simlik hujayra devorlarining asosi, paxta tolasi, qog‘oz va gazlama xomashyosi; yod bilan ko‘k rang bermaydi, odam hazm qila olmaydi (xun tola). Kraxmal va selluloza formulasi bir xil, farqi glukoza qoldiqlarining bog‘lanish usulida. Paxta O‘zbekistonning an’anaviy qishloq xo‘jaligi mahsuloti, uning asosiy komponenti selluloza.
| Uglevod | Formula | Tarkibi |
|---|---|---|
| saxaroza | C₁₂H₂₂O₁₁ | glyukoza + fruktoza |
| maltoza | C₁₂H₂₂O₁₁ | 2 glyukoza |
| kraxmal | (C₆H₁₀O₅)ₙ | glyukoza qoldiqlari; yod bilan ko‘k |
| kletchatka | (C₆H₁₀O₅)ₙ | paxta tolasi |
Paxta tolasining taxminan 90 % i sellyulozadan iborat, ya’ni 250 g li paxtali sochiqda taxminan 225 g sellyuloza bor. Daftaringizning qog‘ozi ham xuddi shu polimerdan, faqat yog‘ochdan olingan. Sellyuloza va kraxmal formulasi bir xil, lekin glyukoza qoldiqlari boshqacha bog‘langan.
Yigiruv fabrikasi ishchilari paxta tolasini ip qiladi, qog‘oz ishlab chiqaruvchilar yog‘och sellyulozasini qayta ishlaydi, dietologlar tola (kletchatka) hazmga qanday ta’sir qilishini tushuntiradi.
Eski qog‘oz varag‘ini qo‘lda yirting va yirtilgan chetga qarang: mayda tolalar ko‘rinadi, kesilgan chetda esa ular kam bo‘ladi (qaychi ishlatmang).
Kraxmal va yod: sinfda o‘qituvchi kartoshka kesimiga yod eritmasidan tomizib ko‘rsatadi; siz rang o‘zgarishini yozib borasiz. Yod eritmasi ichilmaydi, kiyimni dog‘laydi — uyda mustaqil ishlatilmaydi.