Spirtlar. To‘yingan bir atomli spirtlarning nomenklaturasi, izomeriyasi va olinishi
Uglevodorod molekulasidagi vodorod atomi gidroksil (–OH) guruhga almashinishidan hosil bo‘lgan birikmalar spirtlar deyiladi; –OH soniga qarab bir, ikki va ko‘p atomli bo‘ladi. To‘yingan bir atomli spirtlarning umumiy formulasi CₙH₂ₙ₊₁OH. Ratsional nomi radikal nomi va «spirt» so‘zidan iborat (metil spirti, etil spirti); sistematik nomi alkan nomiga «-ol» qo‘shib, –OH turgan uglerod raqamini yozib hosil qilinadi: metanol, etanol, propanol-1, propanol-2. Raqamlash –OH ga yaqin uchdan boshlanadi. –OH birlamchi uglerodda bo‘lsa birlamchi, ikkilamchida ikkilamchi, uchlamchida uchlamchi spirt (butanol-1, butanol-2, 2-metilpropanol-2). Izomeriya: zanjir, –OH holati va sinflararo — spirt va oddiy efir: C₂H₅OH va CH₃–O–CH₃. Olinishi: galogenalkilni KOH suvli eritmasi bilan gidrolizlash (C₂H₅Br + KOH → C₂H₅OH + KBr), alkenlarni gidratlash (Markovnikov qoidasi bo‘yicha: CH₂=CH–CH₃ + H₂O → CH₃–CH(OH)–CH₃), murakkab efirlarni gidrolizlash, aldegid va ketonlarni gidrogenlash, sanoatda metanolni sintez-gazdan: CO + 2H₂ → CH₃OH.
| Spirt turi | –OH birikkan C | Misol |
|---|---|---|
| birlamchi | birlamchi | etanol |
| ikkilamchi | ikkilamchi | propanol-2 |
| uchlamchi | uchlamchi | 2-metilpropanol-2 |
Maktab kirish qismidagi qo‘l dezinfeksiya vositasida odatda taxminan 70 % spirt bo‘ladi. Sof spirt juda tez bug‘lanadi va mikroblarga ta’sir qilishga ulgurmaydi, 70 % li aralashma esa uzoqroq ho‘l turadi, suv esa spirtning mikroblar ichiga kirishiga ham yordam beradi. Shuning uchun suv aralashtirilgan.
Hamshiralar va kasalxona tozalovchilari spirtli eritmalardan yuzalarni zararsizlantirishda foydalanadi, laboratoriya texniklari asboblarni artadi, atir ishlab chiqaruvchilar spirtni erituvchi sifatida ishlatadi.
Oddiy suvdan foydalaning: barmog‘ingizni ho‘llab, toza parta yoki doskada kichik nam dog‘ qoldiring va uning qancha vaqtda qurishini o‘lchang. So‘ng qo‘l dezinfeksiya vositasi idishi yoki yorlig‘ida (ko‘rsangiz) yozilgan ishqalash vaqtini o‘qing va bunday vosita shuncha vaqt ho‘l turishi nima uchun kerakligini o‘ylab ko‘ring.
Spirt belgilari tanishuvi: «gidroksil guruh» yozilgan kartochka bilan dorixona, kosmetika yoki maishiy kimyo idishlaridagi «etanol», «izopropil spirti», «glitserin» so‘zlarini topib, ularning formulalarini yozing. Hech narsa ochilmaydi.