ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Spirtlar: nomenklatura, izomeriya, olinish

Darslar 20 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
20

Spirtlar. To‘yingan bir atomli spirtlarning nomenklaturasi, izomeriyasi va olinishi

Darslik: 77–81-betlar
MaqsadBir atomli to‘yingan spirtlarning tuzilishi, nomlanishi, izomeriyasi va olinish usullarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
spirtlar · alcoholsgidroksil guruh · hydroxyl groupbirlamchi/ikkilamchi/uchlamchi spirt · primary/secondary/tertiary alcoholgidratlash · hydration
Tushuntirish

Uglevodorod molekulasidagi vodorod atomi gidroksil (–OH) guruhga almashinishidan hosil bo‘lgan birikmalar spirtlar deyiladi; –OH soniga qarab bir, ikki va ko‘p atomli bo‘ladi. To‘yingan bir atomli spirtlarning umumiy formulasi CₙH₂ₙ₊₁OH. Ratsional nomi radikal nomi va «spirt» so‘zidan iborat (metil spirti, etil spirti); sistematik nomi alkan nomiga «-ol» qo‘shib, –OH turgan uglerod raqamini yozib hosil qilinadi: metanol, etanol, propanol-1, propanol-2. Raqamlash –OH ga yaqin uchdan boshlanadi. –OH birlamchi uglerodda bo‘lsa birlamchi, ikkilamchida ikkilamchi, uchlamchida uchlamchi spirt (butanol-1, butanol-2, 2-metilpropanol-2). Izomeriya: zanjir, –OH holati va sinflararo — spirt va oddiy efir: C₂H₅OH va CH₃–O–CH₃. Olinishi: galogenalkilni KOH suvli eritmasi bilan gidrolizlash (C₂H₅Br + KOH → C₂H₅OH + KBr), alkenlarni gidratlash (Markovnikov qoidasi bo‘yicha: CH₂=CH–CH₃ + H₂O → CH₃–CH(OH)–CH₃), murakkab efirlarni gidrolizlash, aldegid va ketonlarni gidrogenlash, sanoatda metanolni sintez-gazdan: CO + 2H₂ → CH₃OH.

Spirt turi–OH birikkan CMisol
birlamchibirlamchietanol
ikkilamchiikkilamchipropanol-2
uchlamchiuchlamchi2-metilpropanol-2
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kirish qismidagi qo‘l dezinfeksiya vositasida odatda taxminan 70 % spirt bo‘ladi. Sof spirt juda tez bug‘lanadi va mikroblarga ta’sir qilishga ulgurmaydi, 70 % li aralashma esa uzoqroq ho‘l turadi, suv esa spirtning mikroblar ichiga kirishiga ham yordam beradi. Shuning uchun suv aralashtirilgan.

Kim ishlatadi

Hamshiralar va kasalxona tozalovchilari spirtli eritmalardan yuzalarni zararsizlantirishda foydalanadi, laboratoriya texniklari asboblarni artadi, atir ishlab chiqaruvchilar spirtni erituvchi sifatida ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Oddiy suvdan foydalaning: barmog‘ingizni ho‘llab, toza parta yoki doskada kichik nam dog‘ qoldiring va uning qancha vaqtda qurishini o‘lchang. So‘ng qo‘l dezinfeksiya vositasi idishi yoki yorlig‘ida (ko‘rsangiz) yozilgan ishqalash vaqtini o‘qing va bunday vosita shuncha vaqt ho‘l turishi nima uchun kerakligini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
HHHOHCH3 HHHCCC
C₄H₁₀O ga to‘rt spirt mos keladi: butanol-1, butanol-2, 2-metilpropanol-1 (birlamchi), 2-metilpropanol-2 (uchlamchi); bundan tashqari 3 ta oddiy efir ham bor, jami 7 ta izomer.
C2H4 + H2OH₃PO₄, t°→C2H5OH
56 g etilen (2 mol) gidratlansa, 2 mol, ya’ni 92 g etanol hosil bo‘ladi. 28 g CO (1 mol) dan sintez bilan 1 mol, ya’ni 32 g metanol olinadi.
Sinfda faoliyat

Spirt belgilari tanishuvi: «gidroksil guruh» yozilgan kartochka bilan dorixona, kosmetika yoki maishiy kimyo idishlaridagi «etanol», «izopropil spirti», «glitserin» so‘zlarini topib, ularning formulalarini yozing. Hech narsa ochilmaydi.

Mashq
1
Bir atomli to‘yingan spirtlarning umumiy formulasi?
2
C₃H₇OH uchun nechta spirt izomeri bor?
3
56 g etilen gidratlansa necha gramm etanol olinadi (M(C₂H₄) = 28, M(C₂H₅OH) = 46)?
4
Nima uchun propenning gidratlanishidan asosan propanol-2 hosil bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKlon — aniq nusxami?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →