Alkanlarning kimyoviy xossasi. Ishlatilishi
Alkanlar σ-bog‘lari mustahkam bo‘lgani uchun oddiy sharoitda kuchli kislota, ishqor, KMnO₄ bilan reaksiyaga kirishmaydi. Yorug‘lik yoki qizdirish ta’sirida galogenlanadi: CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl; xlor ortiqcha bo‘lsa vodorodlar birin-ketin almashib, CH₂Cl₂, CHCl₃ (xloroform) va CCl₄ hosil bo‘ladi. Tarmoqlangan alkanlarda vodorod avvalo uchlamchi, so‘ng ikkilamchi, oxirida birlamchi uglerodda almashadi. Alkanlar kislorodda yonib CO₂ va H₂O beradi: CₙH₂ₙ₊₂ + (1,5n + 0,5)O₂ → nCO₂ + (n + 1)H₂O. Metan 1500 °C da atsetilenga aylanadi: 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂. Yuqori haroratda alkanning C–C bog‘i uzilishi kreking deyiladi: C₆H₁₄ → C₂H₆ + C₄H₈ yoki CH₄ + C₅H₁₀; katalizator bilan olib borilsa, shoxlangan alkanlar ko‘p chiqadi (katalitik kreking). Degidrogenlashda H₂ ajraladi: C₂H₆ → C₂H₄ + H₂. Metan — tabiiy gazning asosi, yoqilg‘i va kimyoviy xomashyo.
Hali tenglashmagan — atomlar soni teng emas: H: 4 ≠ 2 · O: 2 ≠ 3
Oshxona plitasida ko‘k alanga gazning to‘liq yonganini (CO₂ va suv hosil bo‘lishini), sariq va qurumli alanga esa chala yonishni bildiradi. Qozonning tubi qorayib qolsa, ustaga gorelkani tozalatish kerakligi ma’lum bo‘ladi, chunki chala yonishda zaharli CO ham hosil bo‘lishi mumkin.
Gaz asboblarini ta’mirlovchi ustalar, qozonxona texniklari va xavfsizlik inspektorlari alanga rangi va qurumga qarab yonish sifatini baholaydi.
Faqat o‘chirilgan va sovigan plita yonidagi devorga yoki eski qozon tubiga qarang (ushlamang, qurum kirlatadi) va qora izlar chala yonishdan ekanini daftarga izohlab yozing; ko‘rinmasa, rasmdan foydalaning.
Uy xo‘jaligidagi gaz yonilg‘isi (plita, kolonka) haqida suhbat: gaz hidi qayerdan keladi, gaz hidi sezilsa nima qilinadi (olov yoqilmaydi, elektr tugmasi bosilmaydi, derazalar ochiladi va gaz avariya xizmatiga qo‘ng‘iroq qilinadi). Hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.