ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkanlarning kimyoviy xossalari va ishlatilishi

Darslar 8 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
8

Alkanlarning kimyoviy xossasi. Ishlatilishi

Darslik: 33–35-betlar
MaqsadAlkanlarning kimyoviy xossalarini (almashinish, yonish, kreking, degidrogenlanish) reaksiya tenglamalari bilan yozish va ishlatilishini aytish.
Yangi so‘zlar
galogenlash · halogenationkreking · crackingdegidrogenlash · dehydrogenationo‘rin olish reaksiyasi · substitution reaction
Tushuntirish

Alkanlar σ-bog‘lari mustahkam bo‘lgani uchun oddiy sharoitda kuchli kislota, ishqor, KMnO₄ bilan reaksiyaga kirishmaydi. Yorug‘lik yoki qizdirish ta’sirida galogenlanadi: CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl; xlor ortiqcha bo‘lsa vodorodlar birin-ketin almashib, CH₂Cl₂, CHCl₃ (xloroform) va CCl₄ hosil bo‘ladi. Tarmoqlangan alkanlarda vodorod avvalo uchlamchi, so‘ng ikkilamchi, oxirida birlamchi uglerodda almashadi. Alkanlar kislorodda yonib CO₂ va H₂O beradi: CₙH₂ₙ₊₂ + (1,5n + 0,5)O₂ → nCO₂ + (n + 1)H₂O. Metan 1500 °C da atsetilenga aylanadi: 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂. Yuqori haroratda alkanning C–C bog‘i uzilishi kreking deyiladi: C₆H₁₄ → C₂H₆ + C₄H₈ yoki CH₄ + C₅H₁₀; katalizator bilan olib borilsa, shoxlangan alkanlar ko‘p chiqadi (katalitik kreking). Degidrogenlashda H₂ ajraladi: C₂H₆ → C₂H₄ + H₂. Metan — tabiiy gazning asosi, yoqilg‘i va kimyoviy xomashyo.

CH₄ + O₂ → CO₂ + H₂OC11H42O23

Hali tenglashmagan — atomlar soni teng emas: H: 4 ≠ 2 · O: 2 ≠ 3

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshxona plitasida ko‘k alanga gazning to‘liq yonganini (CO₂ va suv hosil bo‘lishini), sariq va qurumli alanga esa chala yonishni bildiradi. Qozonning tubi qorayib qolsa, ustaga gorelkani tozalatish kerakligi ma’lum bo‘ladi, chunki chala yonishda zaharli CO ham hosil bo‘lishi mumkin.

Kim ishlatadi

Gaz asboblarini ta’mirlovchi ustalar, qozonxona texniklari va xavfsizlik inspektorlari alanga rangi va qurumga qarab yonish sifatini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Faqat o‘chirilgan va sovigan plita yonidagi devorga yoki eski qozon tubiga qarang (ushlamang, qurum kirlatadi) va qora izlar chala yonishdan ekanini daftarga izohlab yozing; ko‘rinmasa, rasmdan foydalaning.

Namunalar
C3H8 + 5O2→3CO2 + 4H2O
Propan yonishi: C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O. 88 g propan (2 mol) dan 6 mol CO₂ chiqadi: 6·44 = 264 g.
2CH41500 °C→C2H2 + 3H2
64 g metan (4 mol) 1500 °C da qizdirilsa, 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂ bo‘yicha 2 mol atsetilen, ya’ni 2·26 = 52 g hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Uy xo‘jaligidagi gaz yonilg‘isi (plita, kolonka) haqida suhbat: gaz hidi qayerdan keladi, gaz hidi sezilsa nima qilinadi (olov yoqilmaydi, elektr tugmasi bosilmaydi, derazalar ochiladi va gaz avariya xizmatiga qo‘ng‘iroq qilinadi). Hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.

Mashq
1
Metanning xlor bilan yorug‘likdagi birinchi bosqich reaksiyasini yozing.
2
88 g propan yonganda necha gramm CO₂ hosil bo‘ladi (M(C₃H₈) = 44, M(CO₂) = 44)?
3
32 g metanni birinchi bosqich xlorlash (CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl) uchun necha gramm Cl₂ kerak (M(Cl₂) = 71)?
4
Nima uchun alkanlar odatda kuchli oksidlovchilar eritmasini (KMnO₄) rangsizlantirmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘da har kilometrga 6 °C?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →