☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Uglerod atomining gibridlanishi

Darslar 17 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
17

Organik birikmalarda uglerod atomining gibridlanishi

Darslik: 67–69-betlar
Maqsadsp³-, sp²- va sp-gibridlanishni farqlash, molekula shakli va σ-, π-bog‘lar sonini aniqlash.
Yangi so‘zlar
gibridlanish · hybridizationσ-bog‘ · σ-bondπ-bog‘ · π-bondvalent burchak · bond angle
Tushuntirish

Bog‘ hosil bo‘lishida turli atom orbitallari aralashib, shakli va energiyasi bir xil gibrid orbitallar hosil qiladi; bu hodisa gibridlanish deyiladi (nazariyani 1931-yilda L. Poling taklif qilgan). sp³-gibridlanishda bitta s va uchta p orbital aralashadi: to‘rtta teng orbital tetraedr uchlariga qarab yo‘nalgan, burchak 109°28′; bunday uglerod metan va barcha alkanlarda, to‘rtta σ-bog‘ hosil qiladi. sp²-gibridlanishda bitta s va ikkita p orbitaldan uchta orbital bir tekislikda 120° burchak ostida joylashadi; gibridlanmagan p-orbital tekislikka tik bo‘lib, π-bog‘ hosil qiladi (etilen, benzol, karbonil guruh). sp-gibridlanishda bitta s va bitta p orbital aralashadi: ikkita orbital 180° burchak (chiziqli molekula) beradi, ikkita p-orbital ikkita π-bog‘ hosil qiladi (atsetilen, propin, uchbog‘li uglerod). Uglerodning gibrid holatini aniqlashning oson usuli: uglerodda faqat oddiy bog‘lar bo‘lsa — sp³, bitta qo‘shbog‘ bo‘lsa — sp², uchbog‘ yoki ikkita qo‘shbog‘ bo‘lsa — sp.

Namunalar
Etilen CH₂=CH₂: ikkala uglerod sp², 6 ta sp²-orbital; σ-bog‘lar: 4 C–H + 1 C–C = 5 ta, π-bog‘ 1 ta. Atsetilen HC≡CH: ikkala uglerod sp, 2 ta σ(C–H) + 1 σ(C–C) = 3 ta σ va 2 ta π.
Butadiyen-1,3 CH₂=CH–CH=CH₂ da barcha 4 uglerod sp²; σ-bog‘lar: 6 C–H + 3 C–C = 9; π-bog‘lar 2 ta. Propin CH₃–C≡CH da CH₃ uglerodi sp³, qolgan ikkitasi sp.
Sinfda faoliyat

Havo shariklari yoki plastilin va cho‘plar bilan metan (tetraedr), etilen (tekis) va atsetilen (chiziqli) shaklini ko‘rsating. Burchaklarni transportir bilan solishtiring. Cho‘plar bilan kattalar nazoratida ishlang.

Mashq
1
Metan molekulasidagi uglerod qanday gibridlanishda va valent burchagi qancha?
2
Propan molekulasidagi sp³-gibrid orbitallar sonini toping (har bir C da 4 ta).
3
Butadiyen-1,3 molekulasidagi σ-bog‘lar sonini toping.
4
Nima uchun atsetilen molekulasi chiziqli?