Aminlar va aromatik aminlar. Olinishi va xossalari
Ammiak NH₃ molekulasidagi vodorod atomlarining uglevodorod radikallariga almashinishidan hosil bo‘lgan birikmalar aminlar deyiladi. Bitta H almashsa — birlamchi (CH₃NH₂ metilamin), ikkita bo‘lsa — ikkilamchi ((CH₃)₂NH dimetilamin), uchta bo‘lsa — uchlamchi amin ((CH₃)₃N trimetilamin). Radikal benzol yadrosi bo‘lsa — aromatik amin: C₆H₅NH₂ anilin. Olinishi: galogenalkilga ammiak ta’sir ettirish (C₂H₅Cl + NH₃ → C₂H₅NH₂ · HCl), nitrobirikmalarni qaytarish (C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O). Azot atomida erkin elektron juft bo‘lgani uchun aminlar asos xossasini namoyon qiladi: suvda CH₃NH₂ + H₂O ⇌ CH₃NH₃⁺ + OH⁻, lakmusni ko‘kartiradi, fenolftaleinni to‘q qizil qiladi; kislotalar bilan tuz hosil qiladi: CH₃NH₂ + HCl → CH₃NH₃Cl. Alifatik aminlar ammiakdan kuchli asos, anilin esa undan kuchsiz, chunki azotning elektron jufti benzol halqasi tomon tortiladi. Anilin brom suvi bilan oq cho‘kma beradi: C₆H₅NH₂ + 3Br₂ → C₆H₂Br₃NH₂ + 3HBr. Aminlar yonganda CO₂, H₂O va N₂ hosil bo‘ladi: 4CH₃NH₂ + 9O₂ → 4CO₂ + 10H₂O + 2N₂. Quyi aminlar baliqni eslatuvchi o‘tkir hidli gaz yoki uchuvchan suyuqlik; anilin zaharli, teri orqali ham so‘riladi, bo‘yoqlar va dorilar sintezida ishlatiladi.
| Amin | Formula | H almashgan |
|---|---|---|
| birlamchi | CH₃NH₂ | 1 |
| ikkilamchi | (CH₃)₂NH | 2 |
| uchlamchi | (CH₃)₃N | 3 |
Baliq pishirishda unga limon sharbati yoki sirka qo‘shiladi. Baliqning o‘ziga xos hidi aminlardan (masalan, trimetilamin) bo‘ladi; kislota ularni uchmaydigan tuzga aylantiradi va hid kamayadi. Bu aminlarning asos ekanini ko‘rsatadi.
Oshpazlar va baliq bozori xodimlari hidni kamaytirish usullarini biladi, havo tozalagich ishlab chiqaruvchi kimyogarlar hid molekulalari bilan reaksiyaga kirishadigan moddalar yaratadi, bo‘yoq kimyogarlari anilin hosilalaridan foydalanadi.
Baliq yoki jigar uchun uchta retseptni (kitob, telefon yoki video) o‘qib, qaysi nordon mahsulot qo‘shilganini (limon, sirka, qatiq, pomidor) yozing.
Doskada ammiak va aminlar ketma-ketligini chizing: NH₃ → CH₃NH₂ → (CH₃)₂NH → (CH₃)₃N va har birida qolgan H sonini yozing. Aminlar yoki anilin bilan tajriba o‘tkazilmaydi — ular zaharli va o‘tkir hidli.