ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Aminlar va aromatik aminlar

Darslar 33 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
33

Aminlar va aromatik aminlar. Olinishi va xossalari

Darslik: 134–139-betlar
MaqsadAminlarning (alifatik va aromatik) tuzilishi, sinflanishi, olinishi va asos xossalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
aminlar · aminesbirlamchi/ikkilamchi/uchlamchi amin · primary/secondary/tertiary amineanilin · anilineasos xossasi · basic property
Tushuntirish

Ammiak NH₃ molekulasidagi vodorod atomlarining uglevodorod radikallariga almashinishidan hosil bo‘lgan birikmalar aminlar deyiladi. Bitta H almashsa — birlamchi (CH₃NH₂ metilamin), ikkita bo‘lsa — ikkilamchi ((CH₃)₂NH dimetilamin), uchta bo‘lsa — uchlamchi amin ((CH₃)₃N trimetilamin). Radikal benzol yadrosi bo‘lsa — aromatik amin: C₆H₅NH₂ anilin. Olinishi: galogenalkilga ammiak ta’sir ettirish (C₂H₅Cl + NH₃ → C₂H₅NH₂ · HCl), nitrobirikmalarni qaytarish (C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O). Azot atomida erkin elektron juft bo‘lgani uchun aminlar asos xossasini namoyon qiladi: suvda CH₃NH₂ + H₂O ⇌ CH₃NH₃⁺ + OH⁻, lakmusni ko‘kartiradi, fenolftaleinni to‘q qizil qiladi; kislotalar bilan tuz hosil qiladi: CH₃NH₂ + HCl → CH₃NH₃Cl. Alifatik aminlar ammiakdan kuchli asos, anilin esa undan kuchsiz, chunki azotning elektron jufti benzol halqasi tomon tortiladi. Anilin brom suvi bilan oq cho‘kma beradi: C₆H₅NH₂ + 3Br₂ → C₆H₂Br₃NH₂ + 3HBr. Aminlar yonganda CO₂, H₂O va N₂ hosil bo‘ladi: 4CH₃NH₂ + 9O₂ → 4CO₂ + 10H₂O + 2N₂. Quyi aminlar baliqni eslatuvchi o‘tkir hidli gaz yoki uchuvchan suyuqlik; anilin zaharli, teri orqali ham so‘riladi, bo‘yoqlar va dorilar sintezida ishlatiladi.

AminFormulaH almashgan
birlamchiCH₃NH₂1
ikkilamchi(CH₃)₂NH2
uchlamchi(CH₃)₃N3
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Baliq pishirishda unga limon sharbati yoki sirka qo‘shiladi. Baliqning o‘ziga xos hidi aminlardan (masalan, trimetilamin) bo‘ladi; kislota ularni uchmaydigan tuzga aylantiradi va hid kamayadi. Bu aminlarning asos ekanini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Oshpazlar va baliq bozori xodimlari hidni kamaytirish usullarini biladi, havo tozalagich ishlab chiqaruvchi kimyogarlar hid molekulalari bilan reaksiyaga kirishadigan moddalar yaratadi, bo‘yoq kimyogarlari anilin hosilalaridan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Baliq yoki jigar uchun uchta retseptni (kitob, telefon yoki video) o‘qib, qaysi nordon mahsulot qo‘shilganini (limon, sirka, qatiq, pomidor) yozing.

Namunalar
HHHNH2 HHHHCCC
C₃H₉N izomerlari: propilamin, izopropilamin (birlamchi), metiletilamin (ikkilamchi), trimetilamin (uchlamchi) — 4 ta. 93 g anilin (1 mol) brom suvi bilan 1 mol, ya’ni 330 g 2,4,6-tribromanilin beradi.
4CH3NH2 + 9O2→4CO2 + 10H2O + 2N2
62 g metilamin (2 mol, M = 31) yonganda 4CH₃NH₂ + 9O₂ → 4CO₂ + 10H₂O + 2N₂ tenglamasi bo‘yicha 1 mol, ya’ni 28 g N₂ hosil bo‘ladi. Dimetilaminning molekulasida N ning oksidlanish darajasi −3.
Sinfda faoliyat

Doskada ammiak va aminlar ketma-ketligini chizing: NH₃ → CH₃NH₂ → (CH₃)₂NH → (CH₃)₃N va har birida qolgan H sonini yozing. Aminlar yoki anilin bilan tajriba o‘tkazilmaydi — ular zaharli va o‘tkir hidli.

Mashq
1
Metilamin necha H atomi bilan azotga bog‘langan?
2
C₃H₉N formulaga mos aminlar soni nechta?
3
93 g anilin brom suvi bilan necha gramm tribromanilin (M = 330) cho‘kmasini beradi (M(anilin) = 93)?
4
Nima uchun anilin metilaminga qaraganda kuchsizroq asos?
NH2
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliVakuumda tok bormi? Bobo radiosiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →