Alkinlar. Olinishi va xossalari
Alkinlar — molekulasida bitta C≡C uchbog‘ bo‘lgan ochiq zanjirli to‘yinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ₋₂; birinchi vakili atsetilen (etin) HC≡CH. Sistematik nomda «-an» o‘rniga «-in» yoziladi, uchbog‘ o‘rni raqam bilan ko‘rsatiladi: propin, butin-1, butin-2; raqamlash uchbog‘ga yaqin uchdan boshlanadi. Ratsional nomenklaturada alkin atsetilenning hosilasi hisoblanadi: metilatsetilen (propin), dimetilatsetilen (butin-2). Alkinlar bir xil uglerod sonli alkadiyenlarga sinflararo izomer. Atsetilen kalsiy karbidning suv bilan reaksiyasidan olinadi: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂↑ + Ca(OH)₂ yoki metanni 1500 °C da qizdirib: 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂. U rangsiz, suvda kam eriydigan, havodan biroz yengil gaz. Kucherov reaksiyasida simob tuzlari ishtirokida suv birikadi va sirka aldegid hosil bo‘ladi: HC≡CH + H₂O → CH₃–CHO. N. D. Zelinskiy atsetilenni aktivlangan ko‘mir ustidan o‘tkazib benzol oldi: 3C₂H₂ → C₆H₆. Atsetilen H₂, Br₂, HCl ni ikki bosqichda biriktiradi, kislorodda yonganda alanga harorati taxminan 3000 °C ga yetadi va u metallarni payvandlash va kesishda ishlatiladi.
Atsetilen payvandlashda ishlatilishi haqida axborot topib, nima uchun payvandchilar himoya ko‘zoynagi taqishini yozing. Atsetilen portlovchan, uni uyda olish va yoqish qat’iyan taqiqlanadi; tajribani faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.