Alkinlar. Olinishi va xossalari
Alkinlar — molekulasida bitta C≡C uchbog‘ bo‘lgan ochiq zanjirli to‘yinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ₋₂; birinchi vakili atsetilen (etin) HC≡CH. Sistematik nomda «-an» o‘rniga «-in» yoziladi, uchbog‘ o‘rni raqam bilan ko‘rsatiladi: propin, butin-1, butin-2; raqamlash uchbog‘ga yaqin uchdan boshlanadi. Ratsional nomenklaturada alkin atsetilenning hosilasi hisoblanadi: metilatsetilen (propin), dimetilatsetilen (butin-2). Alkinlar bir xil uglerod sonli alkadiyenlarga sinflararo izomer. Atsetilen kalsiy karbidning suv bilan reaksiyasidan olinadi: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂↑ + Ca(OH)₂ yoki metanni 1500 °C da qizdirib: 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂. U rangsiz, suvda kam eriydigan, havodan biroz yengil gaz. Kucherov reaksiyasida simob tuzlari ishtirokida suv birikadi va sirka aldegid hosil bo‘ladi: HC≡CH + H₂O → CH₃–CHO. N. D. Zelinskiy atsetilenni aktivlangan ko‘mir ustidan o‘tkazib benzol oldi: 3C₂H₂ → C₆H₆. Atsetilen H₂, Br₂, HCl ni ikki bosqichda biriktiradi, kislorodda yonganda alanga harorati taxminan 3000 °C ga yetadi va u metallarni payvandlash va kesishda ishlatiladi.
Atsetilenni uyda uchratmaysiz; bu dars ko‘proq formulani o‘qishni o‘rgatadi. C₄H₆ formulasi butan C₄H₁₀ dan 4 ta H kam: demak ikki juft vodorod yetishmaydi, ya’ni molekulada uch bog‘, ikkita qo‘sh bog‘ yoki halqa bilan qo‘sh bog‘ birga bo‘lishi mumkin. Bu formuladan tuzilishni taxmin qilish usuli.
Tahlil laboratoriyalari kimyogarlari noma’lum modda formulasidan uning tuzilish variantlarini sanaydi, gaz zavodlarida sifat nazoratchilari gaz tarkibini tekshiradi, sud-ekspertizada ishlovchi kimyogarlar topilgan moddani aniqlaydi.
3 dan 8 gacha bo‘lgan istalgan n ni tanlang, shu uglerodli alkan formulasini yozing, undan bir juft va ikki juft H ni olib tashlab hosil bo‘lgan formulalarga bittadan tuzilish chizing.
Atsetilen payvandlashda ishlatilishi haqida axborot topib, nima uchun payvandchilar himoya ko‘zoynagi taqishini yozing. Atsetilen portlovchan, uni uyda olish va yoqish qat’iyan taqiqlanadi; tajribani faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.