ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkenlarning fizik va kimyoviy xossalari

Darslar 13 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
13

Alkenlarning fizik va kimyoviy xossalari

Darslik: 50–52-betlar
MaqsadAlkenlarning fizik va kimyoviy xossalarini (birikish, oksidlanish, polimerlanish) reaksiya tenglamalari bilan yozish.
Yangi so‘zlar
Markovnikov qoidasi · Markovnikov’s rulepolimerlanish · polymerizationmonomer · monomerbrom suvi · bromine water
Tushuntirish

Etilen deyarli hidsiz (juda kuchsiz shirinsimon hidli) rangsiz gaz bo‘lib, havodan sal yengil va suvda kam eriydi; C₂–C₄ alkenlar odatdagi sharoitda gaz, zanjir uzaygan sari suyuq, so‘ngra qattiq vakillar keladi. Alkenlarning xossalarini qo‘shbog‘dagi π-bog‘ belgilaydi — birikish reaksiyalari xos. Gidrogenlash: CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃–CH₃ (Ni, t). Galogenlash: CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br–CH₂Br; brom suvi rangsizlanadi, bu to‘yinmaganlikka sifat reaksiyasi. Vodorod galogenid va suv birikishi Markovnikov qoidasiga bo‘ysunadi: vodorod qo‘shbog‘dagi vodorodi ko‘proq uglerodga, galogen (yoki –OH) esa vodorodi kam uglerodga birikadi: CH₂=CH–CH₃ + HBr → CH₃–CHBr–CH₃. Oksidlanish: KMnO₄ ning neytral eritmasi bilan 3CH₂=CH₂ + 2KMnO₄ + 4H₂O → 3CH₂OH–CH₂OH + 2MnO₂ + 2KOH, binafsha rang yo‘qoladi; yonish: C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O. Polimerlanishda monomer molekulalari birikib polimer hosil qiladi: nCH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ polietilen; propendan polipropilen olinadi, n — polimerlanish darajasi.

etilenning birikish reaksiyalari
ReagentMahsulot
H₂ (Ni, t°)CH₃–CH₃
Br₂CH₂Br–CH₂Br
HClCH₃–CH₂Cl
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dehqon erta bahorda ko‘chatlarni sovuqdan saqlash uchun ularni qalinligi atigi 0,1 mm atrofidagi shaffof parda ostiga oladi. Bu parda polietilen: etilen molekulalari uzun zanjirga ulangan, suvda erimaydi va yomg‘irda ham chirimaydi. Parda issiqlikni ushlab turadi, shuning uchun ko‘chat sovuq kechadan sog‘ chiqishi mumkin.

Kim ishlatadi

Dehqonlar va issiqxona egalari plyonkadan hosilni saqlash uchun foydalanadi, qadoqlash muhandislari yupqa va chidamli o‘ram yaratadi, kimyo zavodi operatorlari etilen polimerlanishini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir bo‘lak yupqa polietilen paket va bir bo‘lak qog‘ozni alohida kosa suvga solib, bir soatdan keyin qaysi biri o‘zgarganini solishtiring.

Namunalar
HHHBrHHHHCCC
Propenga HBr: CH₂=CH–CH₃ + HBr → CH₃–CHBr–CH₃ (2-brompropan) — Markovnikov qoidasi bo‘yicha Br vodorodi kam C-2 ga birikadi. 2-metilpropen + H₂O → (CH₃)₃C–OH (uchlamchi spirt).
ƒFormula
M(polimer) = n · M(monomer)
polietilen: (–CH₂–CH₂–)ₙ, M(C₂H₄) = 28
28 g etilen (1 mol) brom bilan: C₂H₄ + Br₂ → C₂H₄Br₂; 1 mol Br₂ = 160 g sarflanadi, 188 g 1,2-dibrometan hosil bo‘ladi. Polietilenning molyar massasi 56000 g/mol bo‘lsa, n = 56000 : 28 = 2000.
Sinfda faoliyat

Plastik buyumlar ostidagi belgilarni (PE, PP, PVC) o‘qib, qaysilari etilen yoki propen polimerlari ekanini ro‘yxatga oling. Kimyoviy tajriba yo‘q; plastmassa yoqilmaydi.

Mashq
1
Alkenlar uchun sifat reaksiya nima va u nimani ko‘rsatadi?
2
2-metilpropenga HBr birikkanda qaysi mahsulot asosiy bo‘ladi?
3
Polietilenning molyar massasi 84000 g/mol. Polimerlanish darajasi n nechaga teng (M(C₂H₄) = 28)?
4
Nima uchun alkenlar KMnO₄ eritmasini rangsizlantiradi, alkanlar esa yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMukammal talabaning kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →