☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkenlarning fizik va kimyoviy xossalari

Darslar 13 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
13

Alkenlarning fizik va kimyoviy xossalari

Darslik: 50–52-betlar
MaqsadAlkenlarning fizik va kimyoviy xossalarini (birikish, oksidlanish, polimerlanish) reaksiya tenglamalari bilan yozish.
Yangi so‘zlar
Markovnikov qoidasi · Markovnikov’s rulepolimerlanish · polymerizationmonomer · monomerbrom suvi · bromine water
Tushuntirish

Etilen deyarli hidsiz (juda kuchsiz shirinsimon hidli) rangsiz gaz bo‘lib, havodan sal yengil va suvda kam eriydi; C₂–C₄ alkenlar odatdagi sharoitda gaz, zanjir uzaygan sari suyuq, so‘ngra qattiq vakillar keladi. Alkenlarning xossalarini qo‘shbog‘dagi π-bog‘ belgilaydi — birikish reaksiyalari xos. Gidrogenlash: CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃–CH₃ (Ni, t). Galogenlash: CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br–CH₂Br; brom suvi rangsizlanadi, bu to‘yinmaganlikka sifat reaksiyasi. Vodorod galogenid va suv birikishi Markovnikov qoidasiga bo‘ysunadi: vodorod qo‘shbog‘dagi vodorodi ko‘proq uglerodga, galogen (yoki –OH) esa vodorodi kam uglerodga birikadi: CH₂=CH–CH₃ + HBr → CH₃–CHBr–CH₃. Oksidlanish: KMnO₄ ning neytral eritmasi bilan 3CH₂=CH₂ + 2KMnO₄ + 4H₂O → 3CH₂OH–CH₂OH + 2MnO₂ + 2KOH, binafsha rang yo‘qoladi; yonish: C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O. Polimerlanishda monomer molekulalari birikib polimer hosil qiladi: nCH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ polietilen; propendan polipropilen olinadi, n — polimerlanish darajasi.

Namunalar
Propenga HBr: CH₂=CH–CH₃ + HBr → CH₃–CHBr–CH₃ (2-brompropan) — Markovnikov qoidasi bo‘yicha Br vodorodi kam C-2 ga birikadi. 2-metilpropen + H₂O → (CH₃)₃C–OH (uchlamchi spirt).
28 g etilen (1 mol) brom bilan: C₂H₄ + Br₂ → C₂H₄Br₂; 1 mol Br₂ = 160 g sarflanadi, 188 g 1,2-dibrometan hosil bo‘ladi. Polietilenning molyar massasi 56000 g/mol bo‘lsa, n = 56000 : 28 = 2000.
Sinfda faoliyat

Plastik buyumlar ostidagi belgilarni (PE, PP, PVC) o‘qib, qaysilari etilen yoki propen polimerlari ekanini ro‘yxatga oling. Kimyoviy tajriba yo‘q; plastmassa yoqilmaydi.

Mashq
1
Alkenlar uchun sifat reaksiya nima va u nimani ko‘rsatadi?
2
2-metilpropenga HBr birikkanda qaysi mahsulot asosiy bo‘ladi?
3
Polietilenning molyar massasi 84000 g/mol. Polimerlanish darajasi n nechaga teng (M(C₂H₄) = 28)?
4
Nima uchun alkenlar KMnO₄ eritmasini rangsizlantiradi, alkanlar esa yo‘q?