Uglevodorodlarning tabiiy manbalari. Tabiiy gaz va toshko‘mir
Tabiiy gaz hajm bo‘yicha 90–98 % metandan iborat, qolgani etan, propan, butan va oz miqdorda azot, CO₂, vodorod sulfid. Yo‘ldosh gazlar neft bilan birga chiqadi va metan kamroq, etan, propan, butan ko‘proq bo‘ladi; ulardan past haroratda haydab alohida uglevodorodlar, gazli benzin va propan-butan aralashmasi (suyultirilgan gaz) olinadi. Tabiiy gaz eng toza yoqilg‘ilardan biri: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + Q; undan atsetilen (2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂) va sintez-gaz (CH₄ + H₂O → CO + 3H₂) olinadi, sintez-gazdan ammiak va spirtlar sintez qilinadi. Toshko‘mir havosiz joyda qizdirilsa (kokslash), koks, toshko‘mir smolasi, ammiakli suv va koks gazi hosil bo‘ladi. Koks metallurgiyada temir olishda ishlatiladi; smoladan benzol, toluol, fenol, naftalin ajratiladi; ammiakli suvdan azotli o‘g‘itlar tayyorlanadi; koks gazida H₂, CH₄, benzol bug‘lari bor. O‘zbekistonda yirik gaz konlari va gazni qayta ishlash korxonalari (Shurtan, Muborak) hamda Angren konidagi qo‘ng‘ir ko‘mir bor.
Sinfda «tabiiy gaz va suyultirilgan propan-butan» jadvalini tuzing — tarkibi, ishlatilishi, ehtiyot choralari (gaz hidlansa olov, kalit yo‘q, shamollatish). Gaz bilan tajriba o‘tkazilmaydi.