Uglevodorodlarning tabiiy manbalari. Tabiiy gaz va toshko‘mir
Tabiiy gaz hajm bo‘yicha 90–98 % metandan iborat, qolgani etan, propan, butan va oz miqdorda azot, CO₂, vodorod sulfid. Yo‘ldosh gazlar neft bilan birga chiqadi va metan kamroq, etan, propan, butan ko‘proq bo‘ladi; ulardan past haroratda haydab alohida uglevodorodlar, gazli benzin va propan-butan aralashmasi (suyultirilgan gaz) olinadi. Tabiiy gaz eng toza yoqilg‘ilardan biri: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + Q; undan atsetilen (2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂) va sintez-gaz (CH₄ + H₂O → CO + 3H₂) olinadi, sintez-gazdan ammiak va spirtlar sintez qilinadi. Toshko‘mir havosiz joyda qizdirilsa (kokslash), koks, toshko‘mir smolasi, ammiakli suv va koks gazi hosil bo‘ladi. Koks metallurgiyada temir olishda ishlatiladi; smoladan benzol, toluol, fenol, naftalin ajratiladi; ammiakli suvdan azotli o‘g‘itlar tayyorlanadi; koks gazida H₂, CH₄, benzol bug‘lari bor. O‘zbekistonda yirik gaz konlari va gazni qayta ishlash korxonalari (Shurtan, Muborak) hamda Angren konidagi qo‘ng‘ir ko‘mir bor.
| Mahsulot | Qo‘llanilishi |
|---|---|
| koks | temir metallurgiyasi |
| smola | benzol, toluol, fenol, naftalin |
| ammiakli suv | azotli o‘g‘itlar |
| koks gazi | H₂, CH₄, benzol bug‘i |
Dalada ishlatiladigan azotli o‘g‘it quvurdagi tabiiy gazdan boshlanadi: metan bug‘ bilan vodorod beradi, vodorod havodagi azot bilan birikib ammiak hosil qiladi, undan o‘g‘it tayyorlanadi. Mochevinada taxminan 46 % azot bor, shuning uchun 50 kg li qopda taxminan 23 kg sof azot bo‘ladi.
Agronomlar maydonga o‘g‘it me’yorini hisoblaydi, o‘g‘it zavodi operatorlari gazdan ammiak ishlab chiqaradi, gaz muhandislari quvur va ombor xavfsizligini nazorat qiladi.
Qopda 25 kg o‘g‘it va unda 34 % azot bor deb tasavvur qiling: qopdagi azot necha kg? (Yozib, hisoblab ko‘ring.)
Sinfda «tabiiy gaz va suyultirilgan propan-butan» jadvalini tuzing — tarkibi, ishlatilishi, ehtiyot choralari (gaz hidlansa olov, kalit yo‘q, shamollatish). Gaz bilan tajriba o‘tkazilmaydi.