ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Tabiiy gaz va toshko‘mir

Darslar 19 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
19

Uglevodorodlarning tabiiy manbalari. Tabiiy gaz va toshko‘mir

Darslik: 73–77-betlar
MaqsadTabiiy va yo‘ldosh gaz, toshko‘mir tarkibi, kokslash mahsulotlari va ulardan foydalanishni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tabiiy gaz · natural gasyo‘ldosh gaz · associated gaskokslash · cokingsintez-gaz · synthesis gas
Tushuntirish

Tabiiy gaz hajm bo‘yicha 90–98 % metandan iborat, qolgani etan, propan, butan va oz miqdorda azot, CO₂, vodorod sulfid. Yo‘ldosh gazlar neft bilan birga chiqadi va metan kamroq, etan, propan, butan ko‘proq bo‘ladi; ulardan past haroratda haydab alohida uglevodorodlar, gazli benzin va propan-butan aralashmasi (suyultirilgan gaz) olinadi. Tabiiy gaz eng toza yoqilg‘ilardan biri: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + Q; undan atsetilen (2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂) va sintez-gaz (CH₄ + H₂O → CO + 3H₂) olinadi, sintez-gazdan ammiak va spirtlar sintez qilinadi. Toshko‘mir havosiz joyda qizdirilsa (kokslash), koks, toshko‘mir smolasi, ammiakli suv va koks gazi hosil bo‘ladi. Koks metallurgiyada temir olishda ishlatiladi; smoladan benzol, toluol, fenol, naftalin ajratiladi; ammiakli suvdan azotli o‘g‘itlar tayyorlanadi; koks gazida H₂, CH₄, benzol bug‘lari bor. O‘zbekistonda yirik gaz konlari va gazni qayta ishlash korxonalari (Shurtan, Muborak) hamda Angren konidagi qo‘ng‘ir ko‘mir bor.

ko‘mirni havosiz qizdirish (koksash)
MahsulotQo‘llanilishi
kokstemir metallurgiyasi
smolabenzol, toluol, fenol, naftalin
ammiakli suvazotli o‘g‘itlar
koks gaziH₂, CH₄, benzol bug‘i
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dalada ishlatiladigan azotli o‘g‘it quvurdagi tabiiy gazdan boshlanadi: metan bug‘ bilan vodorod beradi, vodorod havodagi azot bilan birikib ammiak hosil qiladi, undan o‘g‘it tayyorlanadi. Mochevinada taxminan 46 % azot bor, shuning uchun 50 kg li qopda taxminan 23 kg sof azot bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Agronomlar maydonga o‘g‘it me’yorini hisoblaydi, o‘g‘it zavodi operatorlari gazdan ammiak ishlab chiqaradi, gaz muhandislari quvur va ombor xavfsizligini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Qopda 25 kg o‘g‘it va unda 34 % azot bor deb tasavvur qiling: qopdagi azot necha kg? (Yozib, hisoblab ko‘ring.)

Namunalar
95%metanboshqa gazlar
200 L tabiiy gazda 95 % metan bo‘lsa, metan hajmi 200·95/100 = 190 L. 10 L metanga CH₄ + 2O₂ bo‘yicha 20 L O₂ kerak; havoda O₂ taxminan beshdan bir qism bo‘lgani uchun havo 20·5 = 100 L.
CH4 + H2ONi, t°→CO + 3H2
sintez-gaz
Metanning sintez-gazga aylanishi: CH₄ + H₂O → CO + 3H₂. 32 g metan (2 mol) dan 2 mol CO, ya’ni 56 g CO va 6 mol H₂ (12 g) hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Sinfda «tabiiy gaz va suyultirilgan propan-butan» jadvalini tuzing — tarkibi, ishlatilishi, ehtiyot choralari (gaz hidlansa olov, kalit yo‘q, shamollatish). Gaz bilan tajriba o‘tkazilmaydi.

Mashq
1
Tabiiy gazning asosiy qismi qaysi modda?
2
250 L tabiiy gazda 96 % metan bor. Metan hajmi necha litr?
3
10 L metan yonishi uchun havo necha litr kerak (O₂ havoda taxminan 1/5 qism, CH₄ + 2O₂)?
4
Nima uchun koks metallurgiyada temir olishda ishlatiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDerazalarni yopish isitishni kamaytirdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →