Fenollar va aromatik spirtlar. Olinishi va xossalari
Gidroksil guruh benzol halqasidagi uglerodga bevosita bog‘langan birikmalar fenollar (C₆H₅OH — fenol, krezollar, pirokatexin), halqaning yon zanjiridagi uglerodga bog‘langanlari esa aromatik spirtlar (C₆H₅–CH₂–OH benzil spirti) deyiladi. Sanoatda fenol xlorbenzolni yuqori harorat va bosimda NaOH bilan gidrolizlab (C₆H₅Cl + 2NaOH → C₆H₅ONa + NaCl + H₂O, keyin kislota bilan C₆H₅OH ajratiladi), hozirda esa asosan kumol usulida benzol va propendan (fenol va aseton hosil bo‘ladi) olinadi. Fenol — o‘ziga xos hidli rangsiz kristall, suvda sovuqda yomon eriydi, terini kuydiradi va zaharli. Halqa –OH ga, –OH esa halqaga ta’sir qiladi: fenol kuchsiz kislota, shu sababli ishqor bilan reaksiyaga kirishadi (C₆H₅OH + NaOH → C₆H₅ONa + H₂O), spirt esa kirishmaydi; natriy bilan H₂ ajratadi. Halqa benzoldan faolroq: brom suvi bilan oq cho‘kma 2,4,6-tribromfenol hosil bo‘ladi (C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH + 3HBr), nitrat kislota bilan 2,4,6-trinitrofenol (pikrin kislota) beradi. Fenolga sifat reaksiya — FeCl₃ bilan binafsha rang. Ishlatilishi: fenolformaldegid smolalar, dorilar, bo‘yoqlar, antiseptiklar.
Jadval: fenol va benzil spirti — formulasi, –OH o‘rni, NaOH bilan reaksiyasi, FeCl₃ bilan reaksiyasi. Fenol bilan hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi (faqat o‘qituvchi, himoya vositalarida).