ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Fenollar va aromatik spirtlar

Darslar 23 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
23

Fenollar va aromatik spirtlar. Olinishi va xossalari

Darslik: 89–93-betlar
MaqsadFenollar va aromatik spirtlarning farqini, fenolning olinishi, kuchsiz kislotaliligi va sifat reaksiyalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fenol · phenolaromatik spirt · aromatic alcoholfenolyat · phenoxide (phenolate)o‘zaro ta’sir · mutual influence
Tushuntirish

Gidroksil guruh benzol halqasidagi uglerodga bevosita bog‘langan birikmalar fenollar (C₆H₅OH — fenol, krezollar, pirokatexin), halqaning yon zanjiridagi uglerodga bog‘langanlari esa aromatik spirtlar (C₆H₅–CH₂–OH benzil spirti) deyiladi. Sanoatda fenol xlorbenzolni yuqori harorat va bosimda NaOH bilan gidrolizlab (C₆H₅Cl + 2NaOH → C₆H₅ONa + NaCl + H₂O, keyin kislota bilan C₆H₅OH ajratiladi), hozirda esa asosan kumol usulida benzol va propendan (fenol va aseton hosil bo‘ladi) olinadi. Fenol — o‘ziga xos hidli rangsiz kristall, suvda sovuqda yomon eriydi, terini kuydiradi va zaharli. Halqa –OH ga, –OH esa halqaga ta’sir qiladi: fenol kuchsiz kislota, shu sababli ishqor bilan reaksiyaga kirishadi (C₆H₅OH + NaOH → C₆H₅ONa + H₂O), spirt esa kirishmaydi; natriy bilan H₂ ajratadi. Halqa benzoldan faolroq: brom suvi bilan oq cho‘kma 2,4,6-tribromfenol hosil bo‘ladi (C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH + 3HBr), nitrat kislota bilan 2,4,6-trinitrofenol (pikrin kislota) beradi. Fenolga sifat reaksiya — FeCl₃ bilan binafsha rang. Ishlatilishi: fenolformaldegid smolalar, dorilar, bo‘yoqlar, antiseptiklar.

FenolAromatik spirt
formulaC₆H₅OHC₆H₅–CH₂–OH
–OHhalqadayon zanjirda
NaOHreaksiyaga kirishadikirishmaydi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi qozon dastalari, eski rozetka qopqog‘i yoki asboblarning qora tutqichi fenol-formaldegid smolasidan tayyorlangan: bu qattiq plastmassa qizdirilganda yumshamaydi. Shuning uchun uning dastasi qozon issiq bo‘lsa ham shaklini saqlaydi.

Kim ishlatadi

Elektr detallari ishlab chiqaruvchilari qizishga chidamli qismlar tayyorlaydi, oshxona buyumlari dizaynerlari dasta materialini tanlaydi, yelim-fanera zavodlari smoladan yelim sifatida foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda qattiq qora yoki jigarrang plastmassa dasta yoki tugmani toping, qalam bilan ohista uring va u egilmasligi va qattiqligini yozing (issiq buyumga tegmang).

Namunalar
OH
Fenolning molyar massasi 12·6 + 6 + 16 = 94 g/mol. 94 g fenol NaOH bilan 1 mol natriy fenolyat, ya’ni 116 g (C₆H₅ONa) hosil qiladi.
C6H5OH + 3Br2→C6H2Br3OH↓ + 3HBr
2,4,6-tribromfenol — oq cho‘kma
94 g fenol (1 mol) brom suvi bilan 1 mol, ya’ni 331 g 2,4,6-tribromfenol (cho‘kma) beradi. C₆H₅CH₂OH — benzil spirti: –OH yon zanjirda, shuning uchun u NaOH bilan reaksiyaga kirishmaydi.
Sinfda faoliyat

Jadval: fenol va benzil spirti — formulasi, –OH o‘rni, NaOH bilan reaksiyasi, FeCl₃ bilan reaksiyasi. Fenol bilan hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi (faqat o‘qituvchi, himoya vositalarida).

Mashq
1
Fenolga sifat reaksiya reaktivi va natijasi qanday?
2
94 g fenoldan natriy fenolyat (M = 116) necha gramm hosil bo‘ladi?
3
94 g fenol brom suvi bilan reaksiyasidan necha gramm 2,4,6-tribromfenol (M = 331) cho‘kmasi hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun fenol NaOH bilan reaksiyaga kirishadi, etanol esa kirishmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab yopilishi haqidagi skrinshotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →