Oddiy efirlar. Olinishi va xossalari
Umumiy formulasi R–O–R′ bo‘lgan, kislorod atomi ikki radikalni bog‘laydigan birikmalar oddiy efirlar deyiladi; ularga spirtdagi –OH vodorodi radikalga almashgan yoki suvning ikki vodorodi radikalga almashgan deb qarash mumkin. Ratsional nomi radikallar va «efir» so‘zidan iborat: dimetil efir CH₃–O–CH₃, dietil efir C₂H₅–O–C₂H₅, metiletil efir; sistematik nomda katta radikal alkan deb olinib, kichigi alkoksi guruh sifatida aytiladi: metoksietan CH₃–O–C₂H₅. Izomeriya: radikallarning tuzilishiga ko‘ra va sinflararo — oddiy efirlar bir atomli spirtlarga izomer (C₃H₈O: propanol-1, propanol-2 va metiletil efir). Olinishi: spirtni H₂SO₄ ishtirokida 140 °C dan past haroratda molekulalararo degidratlash: 2C₂H₅OH → C₂H₅–O–C₂H₅ + H₂O; sanoatda spirt bug‘ini Al₂O₃ ustidan o‘tkazish. Dimetil efir va metiletil efir gaz, o‘rta vakillar suyuqlik; efirlar suvda kam eriydi, vodorod bog‘ hosil qilmagani uchun spirtlardan past qaynaydi. Efirlar kimyoviy jihatdan inert: ishqor, suyultirilgan kislota va natriy bilan oddiy sharoitda reaksiyaga kirishmaydi (spirtdan shu bilan ajraladi), shu sababli erituvchi sifatida ishlatiladi; HI bilan C–O bog‘i uziladi: CH₃–O–CH₃ + HI → CH₃OH + CH₃I. Dietil efir juda yengil alangalanadi, uning bug‘i havo bilan portlovchi aralashma hosil qiladi; u tibbiyotda ilgari narkoz uchun ishlatilgan.
Soch lagi yoki bo‘yoq purkagichdagi balondan modda purkalganda uni dimetil efir yoki propan–butan gazi itarib chiqaradi. Dimetil efir bosim ostida suyuq turadi va chiqishi bilan gazga aylanadi. Ammo efirlar juda yonuvchan, shuning uchun balonlarda «issiqdan uzoq tuting» deb yoziladi.
Aerozol ishlab chiqaradigan zavod xodimlari balonlarni to‘ldiradi, yong‘in xavfsizligi inspektorlari omborlarda saqlash qoidalarini tekshiradi, anesteziologlar efirning tarixiy qo‘llanishini va undan keyingi xavfsizroq vositalarni biladi.
Uyingizdagi yoki do‘kondagi purkagich balondagi ogohlantiruvchi belgilarni daftarga chizing va nima uchun ularga yozilganini tushuntiring (balonni purkamang, isitmang).
Spirt va efir izomerlarini juftlab yozing: C₂H₆O, C₃H₈O, C₄H₁₀O. Har bir juftda qaysi birining qaynash harorati yuqori va nima uchun ekanini tushuntiring. Efirlar bilan tajriba o‘tkazilmaydi — juda yengil alangalanadi.