Oddiy efirlar. Olinishi va xossalari
Umumiy formulasi R–O–R′ bo‘lgan, kislorod atomi ikki radikalni bog‘laydigan birikmalar oddiy efirlar deyiladi; ularga spirtdagi –OH vodorodi radikalga almashgan yoki suvning ikki vodorodi radikalga almashgan deb qarash mumkin. Ratsional nomi radikallar va «efir» so‘zidan iborat: dimetil efir CH₃–O–CH₃, dietil efir C₂H₅–O–C₂H₅, metiletil efir; sistematik nomda katta radikal alkan deb olinib, kichigi alkoksi guruh sifatida aytiladi: metoksietan CH₃–O–C₂H₅. Izomeriya: radikallarning tuzilishiga ko‘ra va sinflararo — oddiy efirlar bir atomli spirtlarga izomer (C₃H₈O: propanol-1, propanol-2 va metiletil efir). Olinishi: spirtni H₂SO₄ ishtirokida 140 °C dan past haroratda molekulalararo degidratlash: 2C₂H₅OH → C₂H₅–O–C₂H₅ + H₂O; sanoatda spirt bug‘ini Al₂O₃ ustidan o‘tkazish. Dimetil efir va metiletil efir gaz, o‘rta vakillar suyuqlik; efirlar suvda kam eriydi, vodorod bog‘ hosil qilmagani uchun spirtlardan past qaynaydi. Efirlar kimyoviy jihatdan inert: ishqor, suyultirilgan kislota va natriy bilan oddiy sharoitda reaksiyaga kirishmaydi (spirtdan shu bilan ajraladi), shu sababli erituvchi sifatida ishlatiladi; HI bilan C–O bog‘i uziladi: CH₃–O–CH₃ + HI → CH₃OH + CH₃I. Dietil efir juda yengil alangalanadi, uning bug‘i havo bilan portlovchi aralashma hosil qiladi; u tibbiyotda ilgari narkoz uchun ishlatilgan.
Spirt va efir izomerlarini juftlab yozing: C₂H₆O, C₃H₈O, C₄H₁₀O. Har bir juftda qaysi birining qaynash harorati yuqori va nima uchun ekanini tushuntiring. Efirlar bilan tajriba o‘tkazilmaydi — juda yengil alangalanadi.