ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Neft va neftni qayta ishlash

Darslar 18 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
18

Uglevodorodlarning tabiiy manbalari. Neft va neftni qayta ishlash mahsulotlari

Darslik: 69–73-betlar
MaqsadNeftning tarkibi, fraksion haydash fraksiyalari, kreking va qayta ishlash mahsulotlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
neft · petroleum (crude oil)fraksion haydash · fractional distillationmazut (qoramoy) · fuel oil (mazut)kreking · cracking
Tushuntirish

Neft — gazsimon, suyuq va qattiq uglevodorodlarning moysimon aralashmasi; rangi sariqdan qora ranggacha, suvdan yengil va suvda erimaydi, uning aniq qaynash harorati yo‘q, chunki u aralashma. Tarkibida uglevodorodlardan tashqari oltingugurtli, kislorodli va azotli birikmalar bo‘ladi. Neftni fraksion haydash usuli bilan qaynash haroratiga qarab fraksiyalarga ajratiladi: taxminan 150 °C gacha — gazolin (benzinlar, C₅–C₉), 150–300 °C — kerosin (taxminan C₉–C₁₆), 300 °C dan yuqori — mazut (qoramoy); mazutdan surkov moylari, vazelin, parafin, qoldiq gudrondan esa asfalt olinadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri haydashda benzin unumi past, shuning uchun og‘ir fraksiyalar krekingga uchratiladi: C₁₆H₃₄ → C₈H₁₈ + C₈H₁₆, C₈H₁₈ → C₄H₁₀ + C₄H₈. Termik kreking yuqori harorat va bosimda, katalitik kreking katalizatorda olib boriladi va tarmoqlangan alkanlarni ko‘proq beradi. Neft va neft mahsulotlarini yoqish CO₂ va SO₂ chiqarib, havoni ifloslantiradi, shuning uchun tejamkorlik va toza yoqilg‘ilar muhim. O‘zbekistonda neftni qayta ishlash zavodlari bor, jumladan Farg‘ona va Buxoro viloyatlarida.

qoldiq — gudron (asfalt)
FraksiyaQaynash haroratiTarkibi / mahsulotlar
benzin150 °C gachaC₅–C₉
kerosin150–300 °CC₉–C₁₆
mazut300 °C dan yuqorimoylar, vazelin, parafin
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda katta sovuqda yoz uchun mo‘ljallangan dizel yoqilg‘isi quvurlarida mayda parafin kristallari paydo bo‘lib, filtrni to‘sib qo‘yishi mumkin va yuk mashinasi o‘t olmaydi. Shuning uchun qishki dizel yoqilg‘isi boshqacha tarkibda tayyorlanadi.

Kim ishlatadi

Yuk mashinasi haydovchilari va avtopark mexaniklari mavsumga mos yoqilg‘i tanlaydi, neftni qayta ishlash zavodi laboratoriyasi texniklari yoqilg‘ining sovuqda quyuqlanish haroratini o‘lchaydi, yoqilg‘i quyish shoxobchasi menejerlari mavsumga qarab zaxira buyurtma qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir xonada nechta buyum plastmassadan yoki sintetik gazlamadan (hammasi yoki qisman) tayyorlanganini sanab chiqing; ularning ko‘pchiligi neft mahsulotlaridan boshlangan.

Namunalar
C10H22t°, kat.→C5H12 + C5H10
kreking: massa saqlanadi
C₁₀H₂₂ → C₅H₁₂ + C₅H₁₀ krekingida massa saqlanadi: 142 g dekandan 72 g pentan va 70 g penten hosil bo‘ladi (72 + 70 = 142).
2C8H18 + 25O2→16CO2 + 18H2O
Oktanning yonishi: 2C₈H₁₈ + 25O₂ → 16CO₂ + 18H₂O. 114 g oktan (1 mol) dan 8 mol, ya’ni 352 g CO₂ hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Neft mahsulotlari xaritasi: o‘zingiz bilgan mahsulotlarni (benzin, kerosin, surkov moyi, parafin, asfalt) fraksiyalar ro‘yxatiga joylashtiring va qaysi biri qayerda ishlatilishini yozing. Tajriba o‘tkazilmaydi, neft mahsulotlari bilan o‘ynalmaydi.

Mashq
1
Neft haydalganda taxminan 150 °C gacha qaynaydigan fraksiya qanday nomlanadi?
2
142 g dekan C₁₀H₂₂ krekingidan 72 g pentan hosil bo‘ldi. Hosil bo‘lgan penten massasi necha gramm?
3
114 g oktan yonganda necha gramm CO₂ hosil bo‘ladi (M(C₈H₁₈) = 114, M(CO₂) = 44)?
4
Nima uchun neftni oddiy modda kabi bitta haroratda qaynaydi deb bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAholi ikki baravardan ko‘p oshdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →