Uglevodorodlarning tabiiy manbalari. Neft va neftni qayta ishlash mahsulotlari
Neft — gazsimon, suyuq va qattiq uglevodorodlarning moysimon aralashmasi; rangi sariqdan qora ranggacha, suvdan yengil va suvda erimaydi, uning aniq qaynash harorati yo‘q, chunki u aralashma. Tarkibida uglevodorodlardan tashqari oltingugurtli, kislorodli va azotli birikmalar bo‘ladi. Neftni fraksion haydash usuli bilan qaynash haroratiga qarab fraksiyalarga ajratiladi: taxminan 150 °C gacha — gazolin (benzinlar, C₅–C₉), 150–300 °C — kerosin (taxminan C₉–C₁₆), 300 °C dan yuqori — mazut (qoramoy); mazutdan surkov moylari, vazelin, parafin, qoldiq gudrondan esa asfalt olinadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri haydashda benzin unumi past, shuning uchun og‘ir fraksiyalar krekingga uchratiladi: C₁₆H₃₄ → C₈H₁₈ + C₈H₁₆, C₈H₁₈ → C₄H₁₀ + C₄H₈. Termik kreking yuqori harorat va bosimda, katalitik kreking katalizatorda olib boriladi va tarmoqlangan alkanlarni ko‘proq beradi. Neft va neft mahsulotlarini yoqish CO₂ va SO₂ chiqarib, havoni ifloslantiradi, shuning uchun tejamkorlik va toza yoqilg‘ilar muhim. O‘zbekistonda neftni qayta ishlash zavodlari bor, jumladan Farg‘ona va Buxoro viloyatlarida.
| Fraksiya | Qaynash harorati | Tarkibi / mahsulotlar |
|---|---|---|
| benzin | 150 °C gacha | C₅–C₉ |
| kerosin | 150–300 °C | C₉–C₁₆ |
| mazut | 300 °C dan yuqori | moylar, vazelin, parafin |
Qishda katta sovuqda yoz uchun mo‘ljallangan dizel yoqilg‘isi quvurlarida mayda parafin kristallari paydo bo‘lib, filtrni to‘sib qo‘yishi mumkin va yuk mashinasi o‘t olmaydi. Shuning uchun qishki dizel yoqilg‘isi boshqacha tarkibda tayyorlanadi.
Yuk mashinasi haydovchilari va avtopark mexaniklari mavsumga mos yoqilg‘i tanlaydi, neftni qayta ishlash zavodi laboratoriyasi texniklari yoqilg‘ining sovuqda quyuqlanish haroratini o‘lchaydi, yoqilg‘i quyish shoxobchasi menejerlari mavsumga qarab zaxira buyurtma qiladi.
Bir xonada nechta buyum plastmassadan yoki sintetik gazlamadan (hammasi yoki qisman) tayyorlanganini sanab chiqing; ularning ko‘pchiligi neft mahsulotlaridan boshlangan.
Neft mahsulotlari xaritasi: o‘zingiz bilgan mahsulotlarni (benzin, kerosin, surkov moyi, parafin, asfalt) fraksiyalar ro‘yxatiga joylashtiring va qaysi biri qayerda ishlatilishini yozing. Tajriba o‘tkazilmaydi, neft mahsulotlari bilan o‘ynalmaydi.