Organik kimyo tarixi. Organik birikmalarning o‘ziga xos xususiyatlari
1800-yillarning boshida kimyogarlar moddalarni qayerdan olinganiga ko‘ra ikki guruhga ajratgan: tog‘ jinslari va minerallardan olinadiganlar hamda o‘simlik va hayvonlardan olinadiganlar (organik moddalar); ikkinchi guruh faqat tirik organizmda, qandaydir «hayot kuchi» ta’sirida paydo bo‘ladi, deb o‘ylangan. Bu qarashni laboratoriyada olingan sintezlar rad etdi: F. Vyoler 1824-yilda dietsiandan oksalat kislotani, 1828-yilda ammoniy sianatdan mochevinani oldi; A. Kolbe sirka kislotani, M. Bertlo yog‘ni, A. M. Butlerov esa formaldegiddan shakarsimon moddani sintez qildi. Organik kimyo — uglevodorodlar va ularning hosilalarining tuzilishi, olinishi va xossalarini o‘rganadigan fan. Organik birikmalar uglerod atomlarining bir-biri va boshqa elementlar bilan kovalent bog‘lar orqali uzun zanjir hosil qilishi bilan ajralib turadi. Ular yonganda CO₂ va H₂O hosil qiladi, anorganik tuzlarga nisbatan oson suyuqlanadi va parchalanadi, ko‘pchiligi eritmada ionlarga ajralmaydi (noelektrolit), reaksiyalari esa odatda sekin boradi. Yana bir xususiyat — izomeriya: tarkibi bir xil, tuzilishi har xil moddalar mavjudligi.
| Belgi | Organik | Anorganik |
|---|---|---|
| bog‘ turi | asosan kovalent | ko‘pincha ionli |
| suyuqlanish harorati | past | yuqori |
| yonishi | ko‘pi yonadi | ko‘pi yonmaydi |
| reaksiya tezligi | sekin | tez |
Do‘konda sotuvchi «tabiiy» vitamin C «laboratoriyada olingan»dan yaxshiroq deb maqtaydi. Aslida ikkala usulda olingan askorbin kislota molekulasi bir xil, tananing o‘zi ularni ajrata olmaydi. «Tabiiy» so‘zi moddaning kelib chiqishini bildiradi, tarkibini emas.
Iste’molchilar huquqini himoya qiluvchi inspektorlar mahsulot yorlig‘idagi da’volarni tekshiradi, oziq-ovqat texnologlari tarkibni tahlil qiladi, ilmiy jurnalistlar reklamadagi gaplarning rostini tushuntiradi.
Reklama yoki e’londagi «tabiiy» yoki «kimyoviy moddasiz» degan so‘zni toping va kimyogar so‘rashi mumkin bo‘lgan bitta savolni yozing (qaysi modda? qancha?).
Sinfda ikki guruhga bo‘linib, «anorganik yoki organik?» o‘yinini o‘ynang: har bir guruh kundalik moddalar (shakar, osh tuzi, paxta, oyna, sirka, quruq mum) nomini yozadi, ikkinchi guruh yonish va suvda erishiga qarab ularni taxmin qiladi. Hech qanday modda yoqilmaydi — faqat rasmlar va nomlar bilan ishlanadi.