ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Organik kimyo tarixi va tuzilish nazariyasi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
1

Organik kimyo tarixi. Organik birikmalarning o‘ziga xos xususiyatlari

Darslik: 4–6-betlar
MaqsadOrganik kimyoning shakllanish tarixini va organik birikmalarning o‘ziga xos xususiyatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
organik kimyo · organic chemistrysintez · synthesiskovalent bog‘ · covalent bondnoelektrolit · non-electrolyte
Tushuntirish

1800-yillarning boshida kimyogarlar moddalarni qayerdan olinganiga ko‘ra ikki guruhga ajratgan: tog‘ jinslari va minerallardan olinadiganlar hamda o‘simlik va hayvonlardan olinadiganlar (organik moddalar); ikkinchi guruh faqat tirik organizmda, qandaydir «hayot kuchi» ta’sirida paydo bo‘ladi, deb o‘ylangan. Bu qarashni laboratoriyada olingan sintezlar rad etdi: F. Vyoler 1824-yilda dietsiandan oksalat kislotani, 1828-yilda ammoniy sianatdan mochevinani oldi; A. Kolbe sirka kislotani, M. Bertlo yog‘ni, A. M. Butlerov esa formaldegiddan shakarsimon moddani sintez qildi. Organik kimyo — uglevodorodlar va ularning hosilalarining tuzilishi, olinishi va xossalarini o‘rganadigan fan. Organik birikmalar uglerod atomlarining bir-biri va boshqa elementlar bilan kovalent bog‘lar orqali uzun zanjir hosil qilishi bilan ajralib turadi. Ular yonganda CO₂ va H₂O hosil qiladi, anorganik tuzlarga nisbatan oson suyuqlanadi va parchalanadi, ko‘pchiligi eritmada ionlarga ajralmaydi (noelektrolit), reaksiyalari esa odatda sekin boradi. Yana bir xususiyat — izomeriya: tarkibi bir xil, tuzilishi har xil moddalar mavjudligi.

BelgiOrganikAnorganik
bog‘ turiasosan kovalentko‘pincha ionli
suyuqlanish haroratipastyuqori
yonishiko‘pi yonadiko‘pi yonmaydi
reaksiya tezligisekintez
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘konda sotuvchi «tabiiy» vitamin C «laboratoriyada olingan»dan yaxshiroq deb maqtaydi. Aslida ikkala usulda olingan askorbin kislota molekulasi bir xil, tananing o‘zi ularni ajrata olmaydi. «Tabiiy» so‘zi moddaning kelib chiqishini bildiradi, tarkibini emas.

Kim ishlatadi

Iste’molchilar huquqini himoya qiluvchi inspektorlar mahsulot yorlig‘idagi da’volarni tekshiradi, oziq-ovqat texnologlari tarkibni tahlil qiladi, ilmiy jurnalistlar reklamadagi gaplarning rostini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Reklama yoki e’londagi «tabiiy» yoki «kimyoviy moddasiz» degan so‘zni toping va kimyogar so‘rashi mumkin bo‘lgan bitta savolni yozing (qaysi modda? qancha?).

Namunalar
C2H5OH + 3O2t°→2CO2 + 3H2O
Etanol yonganda: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O. Ikkala tomonda ham C: 2, H: 6, O: 7 atom bor — tenglama to‘g‘ri tenglashgan. Yonish mahsulotlari — karbonat angidrid va suv.
NH4OCNt°→CO(NH2)2
Vyoler, 1828
Vyoler sintezi: NH₄OCN → CO(NH₂)₂. Ammoniy sianat (anorganik tuz) va mochevina (organik) tarkibi bir xil — CH₄N₂O; mochevinaning molyar massasi M = 12 + 16 + 2·(14 + 2) = 60 g/mol.
Sinfda faoliyat

Sinfda ikki guruhga bo‘linib, «anorganik yoki organik?» o‘yinini o‘ynang: har bir guruh kundalik moddalar (shakar, osh tuzi, paxta, oyna, sirka, quruq mum) nomini yozadi, ikkinchi guruh yonish va suvda erishiga qarab ularni taxmin qiladi. Hech qanday modda yoqilmaydi — faqat rasmlar va nomlar bilan ishlanadi.

Mashq
1
1828-yilda F. Vyoler qaysi moddadan mochevinani sintez qildi?
2
Mochevina CO(NH₂)₂ ning molyar massasi necha g/mol (C = 12, O = 16, N = 14, H = 1)?
3
C₃H₈ + O₂ → CO₂ + H₂O reaksiyasini tenglashtiring.
4
Nima uchun organik moddalar orasidagi reaksiyalar odatda anorganik tuzlar orasidagi reaksiyalardan sekin boradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFakt-chek klubi: birinchi da’voHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →