ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Murakkab efirlar

Darslar 28 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
28

Murakkab efirlar. Olinishi va xossalari. Ishlatilishi

Darslik: 109–114-betlar
MaqsadMurakkab efirlarning tuzilishi, nomlanishi, eterifikatsiya va gidroliz reaksiyalarini, ishlatilishini yozish.
Yangi so‘zlar
murakkab efir · estereterifikatsiya · esterificationgidroliz · hydrolysissovunlanish · saponification
Tushuntirish

Karbon kislota bilan spirtning o‘zaro ta’sirida suv chiqib hosil bo‘ladigan moddalar murakkab efirlar deyiladi; umumiy formulasi R–COO–R′. Eterifikatsiya reaksiyasi qaytar va konsentrlangan H₂SO₄ ishtirokida boradi: CH₃COOH + C₂H₅OH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O. Sistematik nomi spirt radikali nomi va kislota nomidagi «-oat» qo‘shimchasidan iborat: etil etanoat (etilatsetat), metil metanoat (metilformiat); an’anaviy nomi «sirka kislotaning etil efiri». Murakkab efirlar bir xil uglerod sonli karbon kislotalarga sinflararo izomer: C₂H₄O₂ — sirka kislota va metilformiat; C₃H₆O₂ — propan kislota, etilformiat, metilatsetat. Quyi vakillari suvdan yengil, xushbo‘y uchuvchan suyuqliklar: etil butanoat ananas, izoamil atsetat banan hidiga o‘xshaydi, shu sababli ular oziq-ovqat, atir-upa sanoatida va erituvchi sifatida ishlatiladi. Asosiy kimyoviy xossa — gidroliz: kislotali sharoitda qaytar (CH₃COOC₂H₅ + H₂O ⇌ CH₃COOH + C₂H₅OH), ishqoriy sharoitda qaytmas, kislota tuzi va spirt hosil bo‘ladi (CH₃COOC₂H₅ + NaOH → CH₃COONa + C₂H₅OH); ishqoriy gidroliz sovunlanish deyiladi.

CH3COOH + C2H5OHH₂SO₄⇄CH3COOC2H5 + H2O
eterifikatsiya qaytar jarayon
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab oshxonasida navbat bir daqiqada 3 kishi qo‘shilsa va 3 kishi ketsa, navbat uzunligi o‘zgarmaydi, garchi odamlar to‘xtovsiz harakatda bo‘lsa ham. Esterifikatsiya ham shunday: ikki yo‘nalishdagi reaksiya tezliklari tenglashganda aralashma tarkibi o‘zgarmaydi. Mahsulotlardan birini chiqarib tashlasangiz, muvozanat siljiydi.

Kim ishlatadi

Ta’m va xushbo‘y modda ishlab chiqaruvchi kimyogarlar muvozanatni mahsulot tomon siljitadi, atir-upa sanoatining texnologlari reaksiya sharoitini tanlaydi, jarayon muhandislari suvni chiqarib tashlab unumni oshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Navbatni (oshxona, avtobus bekati yoki do‘kon) uch daqiqa kuzating va kelganlar bilan ketganlarni sanang: navbat uzunligi o‘zgarmasa ham odamlar almashib turishini ko‘rasiz (yolg‘iz chiqmang, derazadan yoki maktabdan kuzating).

Namunalar
0204060801008866nazariyamalda (75 %)etilatsetat, g
60 g sirka kislota (1 mol) va ortiqcha etanoldan etilatsetat M = 88 g/mol: nazariy unum 88 g; amaliy unum 75 % bo‘lsa, 88·75/100 = 66 g.
HHHOHHHHHCCOCC
88 g etilatsetat NaOH bilan sovunlansa, 1 mol natriy atsetat (M = 82), ya’ni 82 g va 1 mol etanol hosil bo‘ladi. C₄H₈O₂ efirlari: etilatsetat, metilpropionat, propilformiat va izopropilformiat.
Sinfda faoliyat

Mevalarning xushbo‘y hidlari nima bilan bog‘liqligini muhokama qiling: murakkab efirlar jadvali (nomi, hidi, formulasi) tuzing. Kimyoviy tajriba o‘tkazilmaydi; konsentrlangan sulfat kislota faqat o‘qituvchi qo‘lida.

Mashq
1
Eterifikatsiya reaksiyasi nima va qaysi katalizator kerak?
2
60 g sirka kislotadan etilatsetat (M = 88) amaliy unum 75 % bilan necha gramm olinadi?
3
88 g etilatsetat NaOH bilan sovunlanganda necha gramm natriy atsetat (M = 82) hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun ishqoriy gidroliz qaytmas, kislotali gidroliz esa qaytar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli165 % — soxta so‘rovmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →