To‘yingan bir atomli spirtlarning fizik va kimyoviy xossalari. Ishlatilishi
Quyi spirtlar (metanol, etanol, propanollar) o‘ziga xos hidli suyuqliklar, taxminan C₁₂ dan boshlab qattiq moddalar. Spirtlarning qaynash harorati mos uglevodorodlarnikidan ancha yuqori (etanol 78 °C, etan −89 °C), chunki –OH guruhlari molekulalar orasida vodorod bog‘ hosil qiladi. Kimyoviy xossalari: (1) faol metallar bilan alkogolyat va vodorod beradi: 2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂↑; (2) karbon kislotalar bilan sulfat kislota ishtirokida murakkab efir hosil qiladi (eterifikatsiya): C₂H₅OH + CH₃COOH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O; (3) degidratlanish: 140 °C dan yuqorida molekula ichida (alken): C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O, 140 °C dan pastda molekulalar orasida (oddiy efir): 2C₂H₅OH → C₂H₅–O–C₂H₅ + H₂O; (4) HBr bilan –OH galogenga almashadi: C₂H₅OH + HBr → C₂H₅Br + H₂O; (5) oksidlanishda birlamchi spirt aldegidga, so‘ng kislotaga, ikkilamchi spirt ketonga aylanadi; uchlamchi spirt qiyin oksidlanadi; (6) yonish: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O. Etanol erituvchi, dezinfeksiya vositasi, yoqilg‘i qo‘shimchasi; metanol esa o‘ta zaharli: oz miqdori ham ko‘rishni yo‘qotishi va o‘limga olib kelishi mumkin. Etanol asab tizimi va jigarga zarar yetkazadi; o‘smirlar uchun mutlaqo mumkin emas.
Sinfda spirt va uglevodorodning qaynash haroratini jadvalda taqqoslang (CH₃OH 65 °C, CH₄ −162 °C; C₂H₅OH 78 °C, C₂H₆ −89 °C) va vodorod bog‘ chizmasini chizing. Hech qanday spirt yoqilmaydi, tatib ko‘rilmaydi.