ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Bir atomli spirtlarning xossalari va ishlatilishi

Darslar 21 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
21

To‘yingan bir atomli spirtlarning fizik va kimyoviy xossalari. Ishlatilishi

Darslik: 81–84-betlar
MaqsadBir atomli spirtlarning fizik va kimyoviy xossalarini, vodorod bog‘ning ahamiyatini va ishlatilishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
vodorod bog‘ · hydrogen bondalkogolyat · alkoxide (alcoholate)eterifikatsiya · esterificationdegidratlanish · dehydration
Tushuntirish

Quyi spirtlar (metanol, etanol, propanollar) o‘ziga xos hidli suyuqliklar, taxminan C₁₂ dan boshlab qattiq moddalar. Spirtlarning qaynash harorati mos uglevodorodlarnikidan ancha yuqori (etanol 78 °C, etan −89 °C), chunki –OH guruhlari molekulalar orasida vodorod bog‘ hosil qiladi. Kimyoviy xossalari: (1) faol metallar bilan alkogolyat va vodorod beradi: 2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂↑; (2) karbon kislotalar bilan sulfat kislota ishtirokida murakkab efir hosil qiladi (eterifikatsiya): C₂H₅OH + CH₃COOH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O; (3) degidratlanish: 140 °C dan yuqorida molekula ichida (alken): C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O, 140 °C dan pastda molekulalar orasida (oddiy efir): 2C₂H₅OH → C₂H₅–O–C₂H₅ + H₂O; (4) HBr bilan –OH galogenga almashadi: C₂H₅OH + HBr → C₂H₅Br + H₂O; (5) oksidlanishda birlamchi spirt aldegidga, so‘ng kislotaga, ikkilamchi spirt ketonga aylanadi; uchlamchi spirt qiyin oksidlanadi; (6) yonish: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O. Etanol erituvchi, dezinfeksiya vositasi, yoqilg‘i qo‘shimchasi; metanol esa o‘ta zaharli: oz miqdori ham ko‘rishni yo‘qotishi va o‘limga olib kelishi mumkin. Etanol asab tizimi va jigarga zarar yetkazadi; o‘smirlar uchun mutlaqo mumkin emas.

−100−50050100−89657897C₂H₆CH₃OHC₂H₅OHC₃H₇OHQaynash harorati, °C
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda mashinaning oynasini yuvadigan suyuqlikka spirt qo‘shilgan, shuning uchun u −10 °C da ham muzlamaydi, toza suv esa 0 °C da muzlaydi. Spirt molekulalari suv bilan vodorod bog‘lari orqali yaxshi aralashadi va suvning muzlash haroratini pasaytiradi.

Kim ishlatadi

Avtomobil ustaxonalari xodimlari qishga tayyorgarlikda suyuqliklarni almashtiradi, atir va bo‘yoq ishlab chiqaruvchi kimyogarlar spirt-suv aralashmalarini tayyorlaydi, dorixona texniklari spirtli damlamalar tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Faqat o‘qing: do‘konda yoki rasmda oyna yuvish yoki muzni eritish suyuqligining yorlig‘ini toping va u qaysi eng past haroratgacha ishlashini hamda qaysi spirt nomi yozilganini yozib oling. Hech qachon ochmang va hidlamang: bu spirtlarning ba’zilari zaharli.

Namunalar
2C2H5OH + 2Na→2C2H5ONa + H2↑
92 g etanol (2 mol) natriy bilan: 2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂ — 1 mol, ya’ni 2 g vodorod ajraladi. 46 g etanol yonishiga 3 mol O₂ = 96 g kislorod kerak.
HHHOHHHCCC
92 g etanoldan molekulalararo suvsizlanish bilan 1 mol dietil efir (74 g) hosil bo‘ladi. Propanol-2 oksidlanganda aseton (propanon) hosil bo‘ladi, propanol-1 dan esa propanal.
Sinfda faoliyat

Sinfda spirt va uglevodorodning qaynash haroratini jadvalda taqqoslang (CH₃OH 65 °C, CH₄ −162 °C; C₂H₅OH 78 °C, C₂H₆ −89 °C) va vodorod bog‘ chizmasini chizing. Hech qanday spirt yoqilmaydi, tatib ko‘rilmaydi.

Mashq
1
Etanol natriy bilan reaksiyaga kirishganda qaysi gaz ajraladi?
2
92 g etanol natriy bilan reaksiyaga kirishganda necha gramm H₂ ajraladi (M(C₂H₅OH) = 46)?
3
46 g etanol yonishi uchun necha gramm kislorod kerak (C₂H₅OH + 3O₂)?
4
Nima uchun etanolning qaynash harorati etanga nisbatan ancha yuqori?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliChegirma haqiqiymi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →