ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkanlar: umumiy formula, gomologik qator, ratsional nomenklatura

Darslar 5 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
5

Alkanlarning umumiy formulasi va gomologik qatori. Ratsional nomenklatura

Darslik: 21–25-betlar
MaqsadAlkanlarning umumiy formulasi va gomologik qatorini bayon qilish, radikallarni va ratsional nomenklaturadagi nomlarni yozish.
Yangi so‘zlar
alkanlar · alkanesgomologik qator · homologous seriesalkil radikal · alkyl radicalratsional nomenklatura · rational nomenclature
Tushuntirish

Alkanlar — uglerod atomlari faqat σ-bog‘lar bilan bog‘langan ochiq zanjirli to‘yingan uglevodorodlar; umumiy formulasi CₙH₂ₙ₊₂. Birinchi vakillari metan CH₄, etan C₂H₆, propan C₃H₈, butan C₄H₁₀; pentandan boshlab nom uglerod sonini bildiruvchi son nomi (asosan grekcha: penta-, geksa-, gepta-, okta-, deka-; nona- esa lotincha) va «-an» qo‘shimchasidan iborat. Tuzilishi o‘xshash, xossalari yaqin va tarkibi bir-biridan –CH₂– guruhga farq qiladigan moddalar gomologlar, ularning to‘plami esa gomologik qator deyiladi. Alkandan bitta vodorod atomi olinsa, CₙH₂ₙ₊₁– formulali radikal hosil bo‘ladi, uning nomi alkan nomidagi «-an» ni «-il» ga almashtirib yasaladi: metil CH₃–, etil C₂H₅–, propil C₃H₇–, izopropil (CH₃)₂CH–, izobutil (CH₃)₂CH–CH₂–. Moddalar uch xil nomenklaturada nomlanadi: trivial (tarixiy), ratsional va sistematik. Ratsional nomenklaturada alkan metanning hosilasi deb qaraladi: eng ko‘p shoxlangan uglerod «metan markazi» bo‘ladi, unga bog‘langan radikallar oddiyrog‘idan murakkabrog‘iga qarab aytilib, oxirida «metan» deyiladi: (CH₃)₂CH₂ — dimetilmetan (propan), (C₂H₅)₂CH₂ — dietilmetan (pentan).

CₙH₂ₙ₊₂ — har bir keyingisi –CH₂– ga farq qiladi
nNomiFormulaM, g/mol
1metanCH₄16
2etanC₂H₆30
3propanC₃H₈44
4butanC₄H₁₀58
5pentanC₅H₁₂72
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hech kim uyda «alkan» deb aytmaydi, lekin oshxonadagi gaz, avtomobil benzini va sham mumi bir oiladan: ularning molekulalari faqat –CH₂– bo‘g‘inlari soni bilan farq qiladi. Zanjir qancha uzun bo‘lsa, modda gazdan suyuqlikka, so‘ng qattiq holatga o‘tadi. Qonuniyatni bilgan kimyogar yangi a’zoning xossasini oldindan taxmin qila oladi.

Kim ishlatadi

Gaz xizmati texniklari, yoqilg‘i laboratoriyasi kimyogarlari va kimyo o‘qituvchilari qatorlarning qonuniyatidan foydalanib, noma’lum a’zoning xossasini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdan o‘sib boruvchi qatorni toping (masalan, bir tomondagi uy raqamlari yoki zinapoya pog‘onalari) va uning n-hadi uchun qoida yozing, kimyogar CₙH₂ₙ₊₂ ni yozganidek.

Namunalar
HHHCH3 HHHHHHCCCC
CH₃–CH₂–CH(CH₃)–CH₃ (2-metilbutan) da eng shoxlangan uglerodga ikkita CH₃ va bitta C₂H₅ birikkan: ratsional nomi — dimetiletilmetan. Trimetilmetan HC(CH₃)₃ esa izobutan.
80%20%uglerodvodorod
Molekulyar massasi 72 bo‘lgan alkan: 14n + 2 = 72, n = 5, demak C₅H₁₂ (pentan). Etanda uglerodning massa ulushi 24/30 = 80 %.
Sinfda faoliyat

Alkan «kartochkalari» o‘yini: 10 ta qog‘ozga metandan dekangacha formulalarni yozing, aralashtiring va sheriklaringiz tartib bilan terib chiqsin; har bir qo‘shni kartochka orasidagi farq –CH₂– ekanini ayting.

Mashq
1
Alkanlarning umumiy formulasini yozing.
2
Nonan C₉H₂₀ molekulasidagi barcha kovalent bog‘lar (C–C va C–H) sonini toping.
3
Etandagi uglerodning massa ulushi necha foiz (C = 12, H = 1)?
4
Nima uchun metan va etan gomologlar, etan va etilen esa gomolog emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →