Alkanlarning umumiy formulasi va gomologik qatori. Ratsional nomenklatura
Alkanlar — uglerod atomlari faqat σ-bog‘lar bilan bog‘langan ochiq zanjirli to‘yingan uglevodorodlar; umumiy formulasi CₙH₂ₙ₊₂. Birinchi vakillari metan CH₄, etan C₂H₆, propan C₃H₈, butan C₄H₁₀; pentandan boshlab nom uglerod sonini bildiruvchi son nomi (asosan grekcha: penta-, geksa-, gepta-, okta-, deka-; nona- esa lotincha) va «-an» qo‘shimchasidan iborat. Tuzilishi o‘xshash, xossalari yaqin va tarkibi bir-biridan –CH₂– guruhga farq qiladigan moddalar gomologlar, ularning to‘plami esa gomologik qator deyiladi. Alkandan bitta vodorod atomi olinsa, CₙH₂ₙ₊₁– formulali radikal hosil bo‘ladi, uning nomi alkan nomidagi «-an» ni «-il» ga almashtirib yasaladi: metil CH₃–, etil C₂H₅–, propil C₃H₇–, izopropil (CH₃)₂CH–, izobutil (CH₃)₂CH–CH₂–. Moddalar uch xil nomenklaturada nomlanadi: trivial (tarixiy), ratsional va sistematik. Ratsional nomenklaturada alkan metanning hosilasi deb qaraladi: eng ko‘p shoxlangan uglerod «metan markazi» bo‘ladi, unga bog‘langan radikallar oddiyrog‘idan murakkabrog‘iga qarab aytilib, oxirida «metan» deyiladi: (CH₃)₂CH₂ — dimetilmetan (propan), (C₂H₅)₂CH₂ — dietilmetan (pentan).
| n | Nomi | Formula | M, g/mol |
|---|---|---|---|
| 1 | metan | CH₄ | 16 |
| 2 | etan | C₂H₆ | 30 |
| 3 | propan | C₃H₈ | 44 |
| 4 | butan | C₄H₁₀ | 58 |
| 5 | pentan | C₅H₁₂ | 72 |
Hech kim uyda «alkan» deb aytmaydi, lekin oshxonadagi gaz, avtomobil benzini va sham mumi bir oiladan: ularning molekulalari faqat –CH₂– bo‘g‘inlari soni bilan farq qiladi. Zanjir qancha uzun bo‘lsa, modda gazdan suyuqlikka, so‘ng qattiq holatga o‘tadi. Qonuniyatni bilgan kimyogar yangi a’zoning xossasini oldindan taxmin qila oladi.
Gaz xizmati texniklari, yoqilg‘i laboratoriyasi kimyogarlari va kimyo o‘qituvchilari qatorlarning qonuniyatidan foydalanib, noma’lum a’zoning xossasini baholaydi.
Atrofingizdan o‘sib boruvchi qatorni toping (masalan, bir tomondagi uy raqamlari yoki zinapoya pog‘onalari) va uning n-hadi uchun qoida yozing, kimyogar CₙH₂ₙ₊₂ ni yozganidek.
Alkan «kartochkalari» o‘yini: 10 ta qog‘ozga metandan dekangacha formulalarni yozing, aralashtiring va sheriklaringiz tartib bilan terib chiqsin; har bir qo‘shni kartochka orasidagi farq –CH₂– ekanini ayting.