ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkenlarning izomeriyasi va olinishi

Darslar 12 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
12

Alkenlarning izomeriyasi va olinishi

Darslik: 44–50-betlar
MaqsadAlkenlar izomeriyasi turlarini (zanjir, holat, geometrik) ajratish va alkenlarning olinish usullarini yozish.
Yangi so‘zlar
holat izomeriyasi · position isomerismsis-izomer · cis-isomerdegidratlanish · dehydrationdegidrogalogenlanish · dehydrohalogenation
Tushuntirish

Alkenlarda uch xil izomeriya uchraydi. Zanjir izomeriyasi: buten-1 va 2-metilpropen. Holat izomeriyasi: qo‘shbog‘ning o‘rni farq qiladi, masalan buten-1 va buten-2, penten-1 va penten-2. Geometrik izomeriya: qo‘shbog‘li uglerodlar atrofida aylanish yo‘q, shuning uchun agar har bir uglerod ikki xil o‘rinbosarga ega bo‘lsa, ular bir tomonda (sis-) yoki qarama-qarshi tomonda (trans-) turadi; sis- va trans-buten-2 turli xossali alohida moddalar. O‘rinbosarlar murakkabroq bo‘lsa Z/E belgilash ishlatiladi: katta o‘rinbosarlar bir tomonda — Z, qarama-qarshi tomonda — E. Olinish usullari: (1) spirtni konsentrlangan H₂SO₄ bilan 140 °C dan yuqori qizdirish: C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O; (2) alkanni katalizatorda degidrogenlash: C₂H₆ → C₂H₄ + H₂; (3) vitsinal dibromalkanga Zn ta’sir ettirish: CH₂Br–CH₂Br + Zn → C₂H₄ + ZnBr₂; (4) galogenalkilga KOH ning spirtdagi eritmasini ta’sir ettirish: C₃H₇Cl + KOH → C₃H₆ + KCl + H₂O.

IzomeriyaMisol
zanjirbutene-1 va 2-metilpropen
holatbutene-1 va butene-2
geometriksis- va trans-butene-2
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yorug‘lik ko‘zingizga tushganda to‘r pardadagi retinal molekulasi qo‘sh bog‘ atrofida egilgan «sis» shakldan to‘g‘ri «trans» shaklga o‘tadi, va aynan shu o‘zgarish asab signalini ishga tushiradi. Sabzidagi A vitamini shu molekulaning xomashyosidir.

Kim ishlatadi

Ko‘z shifokorlari ko‘rish jarayonini tushunib davolaydi, oziq-ovqat olimlari mahsulotdagi sis- va trans-yog‘larni farqlaydi, dori kimyogarlari molekulaning qaysi shakli ta’sir qilishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yorug‘ xonadan xira yoritilgan xonaga o‘tib, o‘tirgan holda ko‘zingiz ko‘nikib, narsalar asta-sekin ko‘rina boshlashini kuzating (Quyoshga qaramang); bu retinalning boshlang‘ich holatiga qaytishi bilan bog‘liq.

Namunalar
HHHHHHHHHHCCCCC
C₅H₁₀ ning ochiq zanjirli izomerlari: penten-1, penten-2, 2-metilbuten-1, 3-metilbuten-1, 2-metilbuten-2 (5 ta, sis-/trans- hisobsiz). Penten-2 sis- va trans- shaklga ega.
C2H5OHH₂SO₄, >140 °C→C2H4 + H2O
92 g etanol (2 mol) dan etilen: C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O bo‘yicha 2 mol, ya’ni 56 g. 94 g 1,2-dibrometan (M = 188, 0,5 mol) ga rux ta’sir ettirilsa, CH₂Br–CH₂Br + Zn → C₂H₄ + ZnBr₂ bo‘yicha 0,5 mol, ya’ni 14 g etilen hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Model tuzing: ikki rangli plastilin va ikkita parallel cho‘p bilan sis- va trans-buten-2 modellarini yasang, so‘ng bitta uglerodni «aylantirib» ko‘ring — cho‘p uziladi. Shu orqali aylanish yo‘qligini tushuntiring.

Mashq
1
Buten-1 va buten-2 qanday izomerlar?
2
92 g etanoldan etilen olinganda necha gramm etilen hosil bo‘ladi (M(C₂H₅OH) = 46, M(C₂H₄) = 28)?
3
Propanol-1 (M = 60) degidratlanib propen (M = 42) hosil qiladi. 120 g propanol-1 dan necha gramm propen olinadi?
4
Propen sis-, trans-izomerlarga ega emas. Sababini tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Yarim mehnat» pandusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →