Alkenlarning izomeriyasi va olinishi
Alkenlarda uch xil izomeriya uchraydi. Zanjir izomeriyasi: buten-1 va 2-metilpropen. Holat izomeriyasi: qo‘shbog‘ning o‘rni farq qiladi, masalan buten-1 va buten-2, penten-1 va penten-2. Geometrik izomeriya: qo‘shbog‘li uglerodlar atrofida aylanish yo‘q, shuning uchun agar har bir uglerod ikki xil o‘rinbosarga ega bo‘lsa, ular bir tomonda (sis-) yoki qarama-qarshi tomonda (trans-) turadi; sis- va trans-buten-2 turli xossali alohida moddalar. O‘rinbosarlar murakkabroq bo‘lsa Z/E belgilash ishlatiladi: katta o‘rinbosarlar bir tomonda — Z, qarama-qarshi tomonda — E. Olinish usullari: (1) spirtni konsentrlangan H₂SO₄ bilan 140 °C dan yuqori qizdirish: C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O; (2) alkanni katalizatorda degidrogenlash: C₂H₆ → C₂H₄ + H₂; (3) vitsinal dibromalkanga Zn ta’sir ettirish: CH₂Br–CH₂Br + Zn → C₂H₄ + ZnBr₂; (4) galogenalkilga KOH ning spirtdagi eritmasini ta’sir ettirish: C₃H₇Cl + KOH → C₃H₆ + KCl + H₂O.
| Izomeriya | Misol |
|---|---|
| zanjir | butene-1 va 2-metilpropen |
| holat | butene-1 va butene-2 |
| geometrik | sis- va trans-butene-2 |
Yorug‘lik ko‘zingizga tushganda to‘r pardadagi retinal molekulasi qo‘sh bog‘ atrofida egilgan «sis» shakldan to‘g‘ri «trans» shaklga o‘tadi, va aynan shu o‘zgarish asab signalini ishga tushiradi. Sabzidagi A vitamini shu molekulaning xomashyosidir.
Ko‘z shifokorlari ko‘rish jarayonini tushunib davolaydi, oziq-ovqat olimlari mahsulotdagi sis- va trans-yog‘larni farqlaydi, dori kimyogarlari molekulaning qaysi shakli ta’sir qilishini o‘rganadi.
Yorug‘ xonadan xira yoritilgan xonaga o‘tib, o‘tirgan holda ko‘zingiz ko‘nikib, narsalar asta-sekin ko‘rina boshlashini kuzating (Quyoshga qaramang); bu retinalning boshlang‘ich holatiga qaytishi bilan bog‘liq.
Model tuzing: ikki rangli plastilin va ikkita parallel cho‘p bilan sis- va trans-buten-2 modellarini yasang, so‘ng bitta uglerodni «aylantirib» ko‘ring — cho‘p uziladi. Shu orqali aylanish yo‘qligini tushuntiring.