ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Ketonlar

Darslar 25 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
25

Ketonlar. Olinishi va xossalari

Darslik: 99–102-betlar
MaqsadKetonlarning tuzilishi, nomlanishi, olinishi va xossalarini aytib, aldegidlardan farqlash.
Yangi so‘zlar
ketonlar · ketonesaseton (propanon) · acetone (propanone)ikkilamchi spirt · secondary alcoholkarbonil guruh · carbonyl group
Tushuntirish

Karbonil guruh ikkita uglevodorod radikali bilan bog‘langan birikmalar ketonlar deyiladi; umumiy formulasi CₙH₂ₙO (n ≥ 3), shuning uchun ular uglerod soni teng aldegidlarga sinflararo izomer: C₃H₆O — propanal CH₃CH₂CHO va propanon CH₃COCH₃. Ratsional nomi radikallar va «keton» so‘zidan iborat (dimetilketon, metiletilketon), sistematik nomi alkan nomiga «-on» qo‘shib va C=O raqamini yozib hosil qilinadi: propanon, butanon, pentanon-2. Olinishi: ikkilamchi spirtlarni oksidlash (CH₃–CH(OH)–CH₃ + CuO → CH₃–CO–CH₃ + Cu + H₂O), atsetilendan boshqa alkinlarni gidratlash (CH₃–C≡CH + H₂O → CH₃–CO–CH₃), 2,2-digalogenalkanlarni gidrolizlash. Ketonlar vodorod qo‘shib ikkilamchi spirtga qaytariladi: CH₃COCH₃ + H₂ → CH₃CH(OH)CH₃. Aldegidlardan farqli, ular kumush ko‘zgu reaksiyasini bermaydi va Cu(OH)₂ ni qaytarmaydi; faqat KMnO₄, K₂Cr₂O₇ kabi kuchli oksidlovchilar bilan zanjir uzilishi bilan oksidlanadi. Aseton — rangsiz, o‘ziga xos hidli, yengil alangalanuvchi uchuvchan suyuqlik (qaynash harorati 56 °C), suv bilan har qanday nisbatda aralashadi, lak va bo‘yoqlar uchun erituvchi; bug‘ini ko‘p nafas olish va olov yaqinida ishlatish xavfli.

AldegidKeton
guruh–CHO>C=O
misolCH₃CHOCH₃–CO–CH₃
kumush ko‘zguberadibermaydi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Rassom cho‘tkasidagi moy bo‘yoqni suv bilan yuvib bo‘lmaydi, uni erituvchi (masalan, aseton kabi ketonlar yoki boshqa organik erituvchi) eritadi. Qoida oddiy: o‘xshash o‘xshashni eritadi. Moyli yoki yog‘li dog‘ moyga o‘xshash organik erituvchida eriydi, suvda esa yo‘q.

Kim ishlatadi

Bo‘yoqchilar va lak ishlab chiqaruvchilar mos erituvchi tanlaydi, kimyoviy tozalash xodimlari dog‘ turiga qarab usul tanlaydi, restavratorlar eski bo‘yoq qatlamini zararsiz erituvchi bilan olib tashlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘rgan beshta dog‘ni (sharbat, siyoh, moy, loy, bo‘yoq) yozing va qaysilari faqat suv bilan ketishini, qaysilariga erituvchi yoki sovun kerakligini taxmin qiling.

Namunalar
HHHOCH3 HHHHCCCC
C₅H₁₀O ketonlari: pentanon-2, pentanon-3, 3-metilbutanon-2 (3 ta). Propanol-2 (60 g/mol) oksidlansa, aseton (58 g/mol): 60 g spirtdan 58 g aseton hosil bo‘ladi.
CH3–C≡CH + H2OHg²⁺→CH3–CO–CH3
Aseton gidrogenlansa propanol-2 hosil bo‘ladi: 58 g aseton + 2 g H₂ → 60 g propanol-2. Propin + suv → aseton: bu — propinning gidratlanishi, atsetilendan farqli, aldegid emas, keton beradi.
Sinfda faoliyat

Aseton va etanalni solishtirish jadvali: formula, funksional guruh, kumush ko‘zgu reaksiyasi (bor/yo‘q), qaytarilish mahsuloti. Aseton yengil alangalanadi: uni olov yonida ishlatmang; sinfda hech narsa ishlatilmaydi.

Mashq
1
Ketonlarning funksional guruhi va umumiy formulasi?
2
C₅H₁₀O formulaga mos ketonlar soni nechta?
3
Propanol-2 ni oksidlab, necha gramm aseton olinadi, agar 120 g spirt (M = 60) to‘liq oksidlansa (M(aseton) = 58)?
4
Nima uchun aseton «kumush ko‘zgu» reaksiyasini bermaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli7 bosqichda 1000 kishi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →