Ketonlar. Olinishi va xossalari
Karbonil guruh ikkita uglevodorod radikali bilan bog‘langan birikmalar ketonlar deyiladi; umumiy formulasi CₙH₂ₙO (n ≥ 3), shuning uchun ular uglerod soni teng aldegidlarga sinflararo izomer: C₃H₆O — propanal CH₃CH₂CHO va propanon CH₃COCH₃. Ratsional nomi radikallar va «keton» so‘zidan iborat (dimetilketon, metiletilketon), sistematik nomi alkan nomiga «-on» qo‘shib va C=O raqamini yozib hosil qilinadi: propanon, butanon, pentanon-2. Olinishi: ikkilamchi spirtlarni oksidlash (CH₃–CH(OH)–CH₃ + CuO → CH₃–CO–CH₃ + Cu + H₂O), atsetilendan boshqa alkinlarni gidratlash (CH₃–C≡CH + H₂O → CH₃–CO–CH₃), 2,2-digalogenalkanlarni gidrolizlash. Ketonlar vodorod qo‘shib ikkilamchi spirtga qaytariladi: CH₃COCH₃ + H₂ → CH₃CH(OH)CH₃. Aldegidlardan farqli, ular kumush ko‘zgu reaksiyasini bermaydi va Cu(OH)₂ ni qaytarmaydi; faqat KMnO₄, K₂Cr₂O₇ kabi kuchli oksidlovchilar bilan zanjir uzilishi bilan oksidlanadi. Aseton — rangsiz, o‘ziga xos hidli, yengil alangalanuvchi uchuvchan suyuqlik (qaynash harorati 56 °C), suv bilan har qanday nisbatda aralashadi, lak va bo‘yoqlar uchun erituvchi; bug‘ini ko‘p nafas olish va olov yaqinida ishlatish xavfli.
| Aldegid | Keton | |
|---|---|---|
| guruh | –CHO | >C=O |
| misol | CH₃CHO | CH₃–CO–CH₃ |
| kumush ko‘zgu | beradi | bermaydi |
Rassom cho‘tkasidagi moy bo‘yoqni suv bilan yuvib bo‘lmaydi, uni erituvchi (masalan, aseton kabi ketonlar yoki boshqa organik erituvchi) eritadi. Qoida oddiy: o‘xshash o‘xshashni eritadi. Moyli yoki yog‘li dog‘ moyga o‘xshash organik erituvchida eriydi, suvda esa yo‘q.
Bo‘yoqchilar va lak ishlab chiqaruvchilar mos erituvchi tanlaydi, kimyoviy tozalash xodimlari dog‘ turiga qarab usul tanlaydi, restavratorlar eski bo‘yoq qatlamini zararsiz erituvchi bilan olib tashlaydi.
Ko‘rgan beshta dog‘ni (sharbat, siyoh, moy, loy, bo‘yoq) yozing va qaysilari faqat suv bilan ketishini, qaysilariga erituvchi yoki sovun kerakligini taxmin qiling.
Aseton va etanalni solishtirish jadvali: formula, funksional guruh, kumush ko‘zgu reaksiyasi (bor/yo‘q), qaytarilish mahsuloti. Aseton yengil alangalanadi: uni olov yonida ishlatmang; sinfda hech narsa ishlatilmaydi.