Ketonlar. Olinishi va xossalari
Karbonil guruh ikkita uglevodorod radikali bilan bog‘langan birikmalar ketonlar deyiladi; umumiy formulasi CₙH₂ₙO (n ≥ 3), shuning uchun ular uglerod soni teng aldegidlarga sinflararo izomer: C₃H₆O — propanal CH₃CH₂CHO va propanon CH₃COCH₃. Ratsional nomi radikallar va «keton» so‘zidan iborat (dimetilketon, metiletilketon), sistematik nomi alkan nomiga «-on» qo‘shib va C=O raqamini yozib hosil qilinadi: propanon, butanon, pentanon-2. Olinishi: ikkilamchi spirtlarni oksidlash (CH₃–CH(OH)–CH₃ + CuO → CH₃–CO–CH₃ + Cu + H₂O), atsetilendan boshqa alkinlarni gidratlash (CH₃–C≡CH + H₂O → CH₃–CO–CH₃), 2,2-digalogenalkanlarni gidrolizlash. Ketonlar vodorod qo‘shib ikkilamchi spirtga qaytariladi: CH₃COCH₃ + H₂ → CH₃CH(OH)CH₃. Aldegidlardan farqli, ular kumush ko‘zgu reaksiyasini bermaydi va Cu(OH)₂ ni qaytarmaydi; faqat KMnO₄, K₂Cr₂O₇ kabi kuchli oksidlovchilar bilan zanjir uzilishi bilan oksidlanadi. Aseton — rangsiz, o‘ziga xos hidli, yengil alangalanuvchi uchuvchan suyuqlik (qaynash harorati 56 °C), suv bilan har qanday nisbatda aralashadi, lak va bo‘yoqlar uchun erituvchi; bug‘ini ko‘p nafas olish va olov yaqinida ishlatish xavfli.
Aseton va etanalni solishtirish jadvali: formula, funksional guruh, kumush ko‘zgu reaksiyasi (bor/yo‘q), qaytarilish mahsuloti. Aseton yengil alangalanadi: uni olov yonida ishlatmang; sinfda hech narsa ishlatilmaydi.